Vì sao bảo tàng Viking vẫn kể chuyện về những chiến binh nam?

Tại Copenhagen, Stockholm và Oslo, những con tàu, thanh kiếm cùng hình ảnh chiến binh vẫn là điểm hút mắt trong các trưng bày về Viking. Câu hỏi không chỉ là người Viking từng sống ra sao, mà còn là vì sao bảo tàng biết hình ảnh toàn đàn ông cầm vũ khí quá phiến diện nhưng vẫn phải tiếp tục kể câu chuyện ấy. [1]

Lý do nằm ở sự giằng co giữa hai nhiệm vụ: trình bày quá khứ dựa trên khảo cổ học và đáp lại hình dung mà công chúng đã mang theo. Viking vừa là một xã hội gồm nông dân, thương nhân, phụ nữ và những người đi biển, vừa trở thành biểu tượng văn hóa được dùng để nói về bản sắc Scandinavia trong hiện tại. [1]

Một biểu tượng được tạo dựng từ thế kỷ 19

Hình ảnh Viking quen thuộc ngày nay không tự nhiên xuất hiện nguyên vẹn từ thời Trung cổ. Trong thế kỷ 19, khi các dự án xây dựng quốc gia lan rộng ở châu Âu, thời đại Viking được đưa vào câu chuyện về cội nguồn của các xã hội Scandinavia. Quá khứ khi ấy không chỉ là thứ cần nghiên cứu; nó còn giúp mỗi quốc gia kể mình là ai và bắt đầu từ đâu. [1]

Từ quá trình đó, Viking dần được nén thành một biểu tượng dễ nhận biết: người đàn ông cao lớn, khỏe mạnh, cầm kiếm và sẵn sàng ra trận. Hình ảnh này thuận tiện cho áp phích, phim ảnh, vật lưu niệm và tiêu đề triển lãm vì chỉ cần vài dấu hiệu là người xem nhận ra ngay chủ đề. Nhưng sự thuận tiện của biểu tượng không đồng nghĩa với độ đầy đủ của nó. [1]

Viking không chỉ là người cầm kiếm

Các trưng bày hiện nay cố gắng mở rộng bức tranh. Bên cạnh chiến binh và người đi biển, họ đưa vào đời sống của nông dân, thương nhân, phụ nữ và những hoạt động thường nhật gắn với đất đai, gia đình hay trao đổi hàng hóa. Xã hội ấy vì thế hiện lên như một cộng đồng có nhiều vai trò, thay vì một đội quân liên tục ra trận. [1]

Một chi tiết đáng chú ý trong cách giải thích này là việc sở hữu vũ khí không tự động biến một người thành chiến binh. Trưng bày ở Thụy Điển lưu ý rằng nhiều đàn ông và phụ nữ tự do có vũ khí, nhưng chỉ một số ít thực sự xem mình là chiến binh. Đó là khác biệt giữa đồ vật tìm thấy trong mộ hoặc nơi cư trú với danh tính xã hội của người từng sử dụng nó. [1]

Có thể hình dung sự khác biệt ấy qua đời sống hiện đại: một người giữ dao làm bếp, dụng cụ sửa chữa hoặc thiết bị bảo hộ không vì thế có cùng nghề nghiệp hay vai trò với người chuyên dùng chúng. Đây chỉ là phép so sánh để làm rõ cách suy luận, không phải bằng chứng về xã hội Viking.

Vì sao tàu và kiếm vẫn ở vị trí trung tâm?

Tàu, kiếm và hiện vật liên quan đến đi lại hoặc giao thương thường nổi bật vì chúng giúp kể một câu chuyện trực quan. Một con tàu gợi ra hành trình; một thanh kiếm gợi ra xung đột; đồ vật trao đổi gợi ra sự tiếp xúc giữa các vùng. Chúng tạo thành những điểm neo dễ hiểu cho khách tham quan, ngay cả khi đời sống của phần lớn cư dân không xoay quanh chiến trận. [1]

Bảo tàng vì vậy phải cân bằng giữa điều hấp dẫn và điều đại diện. Nếu chỉ đưa ra những gì quen thuộc, triển lãm sẽ củng cố thần thoại chiến binh nam. Nếu loại bỏ hoàn toàn tàu, kiếm và chiến tranh, triển lãm lại làm mất những chủ đề thực sự quan trọng trong lịch sử Viking. Cách xử lý thường là giữ các hiện vật ấy nhưng đặt chúng cạnh những vai trò ít nổi tiếng hơn. [1]

Phụ nữ được đưa trở lại thế nào?

Việc bổ sung phụ nữ vào câu chuyện đã làm bức tranh cân bằng hơn, nhưng cũng tạo ra một vấn đề mới. Khi muốn sửa hình ảnh nam giới thống trị, các triển lãm dễ tập trung vào những nhân vật đặc biệt như nữ quý tộc, nữ chủ nhà hoặc hình tượng nữ chiến binh. Những phụ nữ bình thường, không có địa vị nổi bật, lại có nguy cơ tiếp tục bị che khuất. [1]

Các mô tả về phụ nữ thường nhấn mạnh việc quản lý gia đình, điều hành trang trại, tiếp khách hoặc đi lại. Những vai trò ấy cho thấy phụ nữ tham gia vào đời sống xã hội và kinh tế, nhưng nếu chỉ dừng ở quần áo, nhà cửa và công việc nội trợ, câu chuyện vẫn bị giới hạn bởi khuôn mẫu giới. Vấn đề không phải chỉ là thêm một vài nhân vật nữ, mà là thay đổi câu hỏi: ai làm việc, ai ra quyết định và ai được lịch sử ghi nhớ? [1]

Thần thoại và lịch sử cùng bước vào phòng trưng bày

Một lớp khó tách khỏi hình ảnh Viking là thần thoại Bắc Âu. Odin, Thor và Freyja đem lại sức hấp dẫn kể chuyện, nhưng các vị thần và truyền thuyết thuộc về thế giới biểu tượng, không phải bằng chứng trực tiếp cho mọi khía cạnh đời sống. Khi đặt chúng cạnh hiện vật khảo cổ, bảo tàng phải giúp khách phân biệt đâu là dấu tích vật chất, đâu là cách người hiện đại kể lại quá khứ. [1]

Câu chuyện về Harald Bluetooth và quá trình hình thành các vương quốc Kitô giáo ở Scandinavia cũng cho thấy lịch sử có thể gắn với bản sắc dân tộc. Một cách kể nhấn mạnh sự chuyển đổi từ các cộng đồng phân tán sang những vương quốc thống nhất; cách kể khác có thể chú ý đến tiếp xúc giữa người Scandinavia và người Hồi giáo, dựa trên các phát hiện cho thấy những cuộc gặp gỡ ấy từng diễn ra. Mỗi lựa chọn làm nổi bật một nhu cầu của hiện tại, chứ không chỉ sắp xếp sự kiện theo thứ tự. [1]

Bảo tàng đang kể quá khứ hay hiện tại?

Câu trả lời là cả hai. Bảo tàng sử dụng hiện vật và diễn giải lịch sử, nhưng cách chọn chủ đề, đặt tiêu đề và sắp xếp không gian cũng phản chiếu điều xã hội hôm nay muốn nhìn thấy. Viking có thể được dùng để củng cố câu chuyện về nguồn gốc quốc gia, hoặc để nhấn mạnh rằng Scandinavia từ lâu đã có giao lưu với những cộng đồng bên ngoài khu vực. [1]

Vì thế, hình ảnh chiến binh nam chưa biến mất dù các chuyên gia bảo tàng đã nhận ra giới hạn của nó. Hình ảnh ấy vừa đơn giản, mạnh và dễ nhớ, vừa gắn với một truyền thống bản sắc đã tồn tại lâu. Điều đáng chú ý khi bước vào một triển lãm Viking không phải là cố tìm một phiên bản duy nhất của người Viking, mà là quan sát xem mỗi hiện vật đang trả lời câu hỏi nào: họ từng sống thế nào, hay chúng ta hôm nay muốn nhớ họ ra sao? [1]