Vì sao chuột nhỏ có thể đẩy chim hải âu trên đảo Marion đến bờ tuyệt chủng?

Trong bóng tối trên đảo Marion, chuột nhà trèo lên lưng chim hải âu non, cắn vào vùng cổ và đầu nơi lớp lông thưa hơn. Con chim lớn hơn kẻ tấn công hàng trăm lần nhưng thường chỉ đập cánh chống đỡ rồi kiệt sức. Đây không đơn thuần là cuộc đối đầu giữa một con vật nhỏ và một con vật lớn: chuột đang khai thác đúng điểm yếu hình thành qua quá trình tiến hóa biệt lập của chim biển. [1]

Một loài gặm nhấm nặng chưa đến một ounce có thể đe dọa nhiều loài chim vì kích thước không quyết định toàn bộ sức mạnh sinh thái. Quan trọng hơn là con mồi có biết tự vệ hay không, kẻ săn mồi sinh sản nhanh đến đâu và hệ sinh thái có cơ chế nào kiềm chế nó. Trên Marion, cả ba yếu tố này đều nghiêng về phía chuột. [1]

Vì sao chim lớn lại không chống nổi chuột?

Chim hải âu là những chuyên gia của đại dương. Chúng có thể bay rất xa, tận dụng các lớp gió và tìm thức ăn giữa biển, nhưng khi sinh sản lại phải trở về đất liền. Chim hải âu lang thang thường nuôi một con non, còn chim bố mẹ ấp trứng có xu hướng bám tổ. Những đặc điểm hữu ích cho việc sinh sản trên một hòn đảo vốn không có thú săn mồi trên cạn lại trở thành bất lợi khi chuột xuất hiện. [1]

Phản ứng của chim non cho thấy sự chênh lệch giữa năng lực và kinh nghiệm phòng vệ. Chúng có thể gạt chuột bằng cánh nhưng không có cách đối phó hiệu quả với những đợt cắn kéo dài trong đêm. Chuột không cần hạ gục con chim bằng sức mạnh tức thời; chúng chỉ cần tiếp tục tiếp cận vùng da dễ tổn thương. Năm 2023, các nhà nghiên cứu còn ghi nhận chuột giết chim hải âu lang thang trưởng thành đang ấp trứng, dấu hiệu cho thấy rủi ro đã vượt ra ngoài đàn chim non. [1]

Chuột đã đến một hòn đảo xa xôi bằng cách nào?

Chuột nhà không tự vượt đại dương đến Marion. Chúng nhiều khả năng lên đảo từ tàu săn hải cẩu hoặc mảnh vỡ tàu đắm vào đầu thế kỷ XIX. Đây là một kiểu xâm nhập gắn với hoạt động của con người: sinh vật nhỏ ẩn trong hàng hóa và phương tiện, rồi bước vào môi trường mà chúng chưa từng thuộc về. [1]

Khí hậu lạnh, ẩm ban đầu là trở ngại, nhưng chuột là loài ăn tạp và thích nghi linh hoạt. Chúng đào hang dưới thảm thực vật, chọn cửa hang tránh hướng gió và sử dụng nhiều nguồn thức ăn, từ động vật không xương sống đến hạt. Qua thời gian, quần thể trên đảo còn có cơ thể lớn hơn và đuôi ngắn hơn. Trong khi chim biển được chuyên hóa cho đời sống ngoài khơi, chuột thành công nhờ khả năng đổi nơi ở, thức ăn và hành vi. [1]

Điều gì khiến các cuộc tấn công ngày càng nghiêm trọng?

Trong nhiều năm, mùa đông lạnh và ướt làm số lượng chuột giảm mạnh. Nhưng khi lượng mưa suy giảm và số đêm mùa đông không có mưa hoặc tuyết tăng lên, thời gian sinh sản của chúng kéo dài. Đến các mùa 2008–2011, số chuột ở vùng thấp vào cao điểm mùa hè đã tăng mạnh so với giai đoạn 1979–1980. Nguồn động vật không xương sống vì thế bị khai thác nhiều hơn, thúc đẩy chuột tìm thêm thức ăn từ chim biển. [1]

Chim làm tổ trong hang bị tiếp cận trước vì nơi ở của chúng cũng là đường đi và nơi trú của chuột. Dấu vết chuột tấn công chim hải âu non làm tổ trên mặt đất được ghi nhận từ năm 2003; đến năm 2015, các vụ tấn công đã thường xuyên và gây chết nhiều hơn. Diễn biến này cho thấy hành vi săn chim không cần xuất hiện ngay khi loài xâm lấn đặt chân tới đảo. Nó có thể phát triển khi mật độ quần thể, khí hậu và nguồn thức ăn cùng thay đổi. [1]

Vì sao thiệt hại không dừng ở các tổ chim?

Chuột đã làm sinh khối động vật không xương sống trên Marion suy giảm khoảng 90% kể từ thập niên 1970. Ấu trùng bướm đêm không bay đặc hữu gần như biến mất, còn việc chuột ưu tiên ăn những con mọt lớn được cho là đã góp phần làm hai loài mọt trên Marion nhỏ hơn họ hàng của chúng ở đảo Prince Edward lân cận. Đây là tác động chọn lọc lên cả số lượng lẫn đặc điểm của con mồi. [1]

Sự xáo trộn tiếp tục lan qua mạng lưới thức ăn. Động vật không xương sống tham gia phân hủy thực vật và hình thành lớp than bùn mà cây bản địa phụ thuộc. Chim biển lại mang chất dinh dưỡng từ đại dương lên đất qua phân. Khi côn trùng và chim cùng suy giảm, dòng vật chất nối biển với đất yếu đi; thảm thực vật, những loài sống trong đó và chim kiếm ăn ven bờ đều có thể chịu tác động. Vì vậy, mất chim không chỉ là mất một nhóm động vật dễ nhận thấy mà còn làm thay đổi cách hòn đảo vận hành. [1]

Có thể cứu đảo mà không tạo thêm tổn thất hay không?

Dự án Mouse-Free Marion dự kiến rải mồi chứa brodifacoum, một chất chống đông máu tác dụng chậm, vào mùa đông khi phần lớn chim biển đã ra khơi, còn chuột ít hơn và đói hơn. Trực thăng sẽ rải mồi theo các đường bay chồng lấn; đội mặt đất xử lý nhà trạm, hang và đường hầm dung nham khó tiếp cận. Yêu cầu khắc nghiệt nhất là không được bỏ sót một cá thể sinh sản nào, bởi quần thể có thể phục hồi từ số chuột sống sót rất nhỏ. [1]

Các thử nghiệm mồi không độc năm 2022 và thử nghiệm trên phạm vi chín hecta năm 2025 nhằm kiểm tra việc chuột ăn mồi trong điều kiện có sên, mưa và tuyết. Kế hoạch vẫn thừa nhận một số chim cư trú quanh năm, đặc biệt là black-faced sheathbill, có thể bị ảnh hưởng. Bài toán đạo đức vì thế không phải lựa chọn giữa gây hại và hoàn toàn vô hại, mà là cân nhắc tổn thất của chiến dịch với đau đớn và nguy cơ tuyệt chủng cục bộ nếu chuột tiếp tục sinh sôi. [1]

Marion từng loại bỏ mèo hoang sau một chiến dịch kéo dài nhiều năm, qua đó cải thiện khả năng sinh sản của một số loài chim. Kinh nghiệm ấy cho thấy ranh giới rõ của đảo vừa là trở ngại hậu cần, vừa là cơ hội: nếu chuột được loại bỏ hoàn toàn và không được đưa trở lại, áp lực săn mồi trên cạn có thể chấm dứt lâu dài. Chim biển vẫn phải đối mặt với khí hậu biến đổi, ô nhiễm và hoạt động đánh bắt, nhưng ít nhất một mối đe dọa do con người mang tới có thể được tháo gỡ. [1]