Vì sao hành vi "cướp hào quang" lại bắt nguồn từ cỗ máy tạo tiếng sấm sân khấu?

Trong ngôn ngữ hiện đại, khi một ai đó bị “cướp hào quang” hay tước mất công trạng đáng ra thuộc về mình, chúng ta thường hình dung ra cảnh một người nhanh tay nhận hết lời khen ngợi vốn dành cho người khác. Trong tiếng Anh, hiện tượng này được diễn đạt bằng một thành ngữ rất phổ biến là "steal someone's thunder", có nghĩa là "cướp lấy tiếng sấm của ai đó". Tại sao một hiện tượng thiên nhiên dữ dội như tiếng sấm lại trở thành biểu tượng đại diện cho sự chú ý, sự công nhận và hào quang của con người? Câu trả lời không nằm ở các hiện tượng thời tiết ngoài tự nhiên, mà bắt nguồn từ một cuộc tranh chấp bản quyền nghệ thuật đầy cay đắng tại một nhà hát ở London vào đầu thế kỷ 18. [1]

Ý nghĩa của hành vi cướp hào quang trong giao tiếp

Thành ngữ "steal someone's thunder" dùng để mô tả hành động một người cố tình hoặc vô tình tước đoạt sự chú ý, sự công nhận hay lời biểu dương lẽ ra phải thuộc về người khác. Để dễ hình dung trong ngữ cảnh giao tiếp thường nhật, chúng ta có thể xem xét ví dụ khi một nhân viên trình bày một ý tưởng sáng tạo trong buổi họp nhưng bị lờ đi, rồi chỉ vài phút sau, một đồng nghiệp khác lại lặp lại chính xác ý tưởng đó và nhận về toàn bộ sự tán thưởng của cấp trên. Trong tình huống này, người đồng nghiệp sau đã cướp đi công trạng ban đầu của người đề xuất. [1]

Một ví dụ phổ biến khác trong đời sống gia đình là khi bạn chuẩn bị một cách bất ngờ để thông báo tin vui lớn với bố mẹ, chẳng hạn như việc gia đình sắp có thêm thành viên mới, nhưng ngay đúng thời điểm chuẩn bị chia sẻ, người em lại chen ngang để công bố việc mình vừa đính hôn. Sự chú ý lẽ ra thuộc về khoảnh khắc đặc biệt của bạn đã bị lấn át hoàn toàn. Tiếng sấm trong các ví dụ này chính là đại diện cho khoảnh khắc tỏa sáng, và hành vi "cướp tiếng sấm" chính là việc tước đi sự chú ý chính đáng của người khác. [1]

Cỗ máy tạo tiếng sấm tại nhà hát London năm 1709

Ngược dòng lịch sử về năm 1709 tại nước Anh, nguồn gốc câu chuyện bắt đầu từ John Dennis, một nhà soạn kịch đồng thời là nhà phê bình văn học hoạt động tại London. Thời điểm đó, ông chuẩn bị cho ra mắt vở kịch mới mang tên "Appius and Virginia" tại Nhà hát Hoàng gia (Theatre Royal) trên đường Drury Lane. Để tạo nên bầu không khí chân thực và tăng tính kịch tính cho vở kịch của mình, John Dennis đã dành nhiều công sức sáng tạo ra một thiết bị đặc biệt nhằm mô phỏng âm thanh rền vang của những cơn dông bão trên sân khấu. [1]

Cỗ máy này được cấu tạo từ các lá kim loại mỏng, khi được rung lắc mạnh sẽ tạo ra âm thanh va đập ầm ầm giống hệt như tiếng sấm thật ngoài tự nhiên. Vào thời điểm đầu thế kỷ 18, đây được xem là một phát minh hiệu ứng sân khấu có tính đột phá, mang đến trải nghiệm thính giác độc đáo và vô cùng sống động cho khán giả London. John Dennis rất tự hào về thành tựu kỹ thuật này và đặt niềm tin lớn rằng hiệu ứng âm thanh sống động sẽ góp phần mang lại sự thành công rực rỡ cho tác phẩm nghệ thuật của mình. [1]

Thất bại của vở kịch và sự lạm dụng của nhà hát

Trái ngược với những kỳ vọng và sự chuẩn bị công phu của John Dennis, vở kịch "Appius and Virginia" khi công chiếu lại không nhận được sự đón nhận từ khán giả. Tác phẩm thất bại nghiêm trọng về mặt doanh thu và lượt người xem, khiến ban quản lý Nhà hát Hoàng gia nhanh chóng đi đến quyết định rút vở kịch khỏi chương trình biểu diễn chỉ sau một thời gian ngắn. Để lấp đầy các suất diễn trống lịch, nhà hát đã thay thế bằng tác phẩm kinh điển "Macbeth" của nhà soạn kịch đại tài William Shakespeare. [1]

Tuy nhiên, điều gây bất bình là dù dẹp bỏ vở kịch của John Dennis, ban quản lý Nhà hát Hoàng gia lại không hề trao trả hay cất giữ cỗ máy tạo tiếng sấm của ông. Nhận thấy hiệu ứng âm thanh từ thiết bị rung lá kim loại này cực kỳ ấn tượng và rất phù hợp với bầu không khí u uất, ma mị trong các cảnh quay kịch Shakespeare, phía nhà hát đã tiếp tục tự ý trưng dụng cỗ máy này cho vở "Macbeth" mà không hề hỏi ý kiến hay có sự cho phép của người sáng tạo ra nó. [1]

Cơn phẫn nộ trong đêm diễn và lời bộc phát để đời

Không lâu sau khi tác phẩm của mình bị ngừng công chiếu, John Dennis đã mua vé đến Nhà hát Hoàng gia với tư cách một khán giả để theo dõi buổi biểu diễn vở "Macbeth". Khi vở kịch đang diễn ra trên sân khấu, những tiếng ầm ầm rền vang quen thuộc vang lên xuyên suốt không gian nhà hát. Dennis ngay lập tức nhận ra đó chính là âm thanh tạo ra từ cỗ máy do chính tay ông mày mò thiết kế và chế tạo, chứ không phải một kỹ thuật nào khác. [1]

Sự giận dữ trước hành vi chiếm đoạt công khai phát minh cá nhân đã khiến nhà soạn kịch không thể kiềm chế được cảm xúc. Theo ghi chép của hai tác giả Robert Shiels và Theophilus Cibber, John Dennis đã đứng bật dậy ngay giữa buổi diễn đang diễn ra và hét lớn về phía sân khấu. Ông căm phẫn thốt lên rằng những kẻ quản lý nhà hát sẵn sàng sử dụng tiếng sấm do ông tạo ra, nhưng lại nhất quyết từ chối diễn các vở kịch do ông viết. Cơn giận dữ bộc phát đó thể hiện niềm cay đắng sâu sắc của một tác giả khi bị tước đoạt thành quả sáng tạo. [1]

Từ cuộc tranh chấp bản quyền đến thành ngữ phổ quát

Sau vụ việc ồn ào tại Nhà hát Hoàng gia, phản ứng dữ dội của John Dennis nhanh chóng trở thành câu chuyện thời sự được bàn tán xôn xao khắp các quán cà phê và giới thưởng kịch tại London. Thông qua mạng lưới truyền miệng và tin đồn xã hội thời bấy giờ, câu nói bất bình của ông được lan truyền rộng rãi và dần rút gọn thành một mẫu câu ngắn gọn: "Họ không diễn kịch của tôi, nhưng họ lại cướp mất tiếng sấm của tôi". [1]

Về bản chất ban đầu, từ "tiếng sấm" trong lời phàn nàn của John Dennis được dùng theo đúng nghĩa đen, bởi cỗ máy vật lý và hiệu ứng thính giác do ông tạo ra đã bị nhà hát chiếm đoạt thực sự. Tuy nhiên, nhờ tính biểu cảm mạnh mẽ cùng khả năng mô tả chính xác cảm giác bị tước đoạt công trạng hay cơ hội tỏa sáng, cụm từ này đã nhanh chóng chuyển sang nghĩa rộng hơn trong đời sống ngôn ngữ. Từ một cuộc tranh cãi về hiệu ứng sân khấu ở thế kỷ 18, "steal someone's thunder" đã chính thức trở thành thành ngữ tiếng Anh quen thuộc trên toàn thế giới để chỉ hành vi cướp lấy hào quang vốn thuộc về người khác. [1]