Vì sao mỗi cuốn sách cũ có một mùi khác nhau?

Trong phòng đọc của British Library, một độc giả cúi sát cuốn bách khoa toàn thư về cây thuốc đã khoảng 400 năm tuổi và lén hít mùi từ những trang sách. Thứ mùi ẩm, ngai ngái ấy không phải một “hương cổ xưa” duy nhất. Nó là hỗn hợp các hợp chất hữu cơ bay hơi được giải phóng khi giấy, mực, keo và vật liệu đóng sách dần phân hủy. Vì thành phần và cuộc đời của mỗi cuốn sách khác nhau, mùi lão hóa của chúng cũng không hoàn toàn giống nhau. [1]

Mùi sách cũ vì thế có thể được hiểu theo hai lớp. Về hóa học, nó phản ánh vật liệu đang biến đổi và điều kiện cuốn sách từng trải qua. Về cảm nhận, nó có thể gợi thư viện, hiệu sách cũ hoặc tủ sách gia đình, khiến một phản ứng hóa học trở thành một phần khó quên của văn hóa đọc. [1]

Bên trong mùi sách cũ có gì?

Giấy, mực và chất kết dính chứa nhiều hợp chất hữu cơ bay hơi, thường được gọi là VOC. Khi các vật liệu này xuống cấp, một phần phân tử thoát vào không khí và đi tới mũi người đọc. Ta không ngửi thấy “tuổi” theo nghĩa trực tiếp; ta nhận biết sản phẩm hóa học của quá trình lão hóa. Sách mới cũng phát ra VOC, nhưng hỗn hợp từ mực in, dung môi, chất tẩy và keo hiện đại tạo nên mùi sắc, mới và có phần tổng hợp hơn. [1]

Một số thành phần của giấy góp phần tạo ra những nốt mùi dễ nhận thấy. Cellulose phân hủy có thể giải phóng furfural, thường được cảm nhận là ngọt và gần với hạnh nhân. Lignin, chất có trong thành tế bào của cây và trong giấy làm từ gỗ, có thể sinh ra benzaldehyde cùng vanillin, tạo sắc thái giống vani. Toluene có thể mang mùi ngọt hoặc hăng, còn hexanal góp phần vào cảm giác ngai ngái, ẩm và giống một căn phòng cũ. [1]

Vì sao hai cuốn cùng tuổi vẫn không giống mùi?

Tuổi chỉ là một yếu tố. Loại giấy, thành phần mực, keo dán, bìa và phương pháp sản xuất quyết định cuốn sách có những chất ban đầu nào để phân hủy. Hai ấn phẩm ra đời gần nhau nhưng dùng vật liệu khác nhau có thể tạo ra hai hỗn hợp VOC khác nhau. Ngược lại, một cuốn trẻ hơn chưa chắc có mùi “mới” hơn nếu vật liệu của nó xuống cấp nhanh hoặc từng được giữ trong điều kiện bất lợi. [1]

Nơi lưu giữ tiếp tục định hình mùi. Ánh nắng liên tục, bụi bẩn, độ ẩm, nấm mốc và không khí kém lưu thông đều có thể làm thay đổi tốc độ xuống cấp hoặc bổ sung mùi từ môi trường. Đồ gỗ quanh sách cũng phát ra hợp chất riêng. Trong mẫu không khí lấy từ thư viện có từ thế kỷ 18 tại St. Paul’s Cathedral, những người tham gia khảo sát đều dùng từ liên quan đến gỗ để mô tả, phù hợp với lượng đồ nội thất bằng gỗ trong không gian này. [1]

Người đọc để lại dấu vết bằng mùi ra sao?

Một cuốn sách không lão hóa trong môi trường kín. Khói thuốc, lò sưởi, thức ăn, đồ uống bị đổ hoặc vật được ép giữa các trang đều có thể góp phần vào hồ sơ mùi. Việc từng nằm ở tầng hầm ẩm, trên gác mái nóng hay trong một căn phòng khô ráo cũng tạo ra khác biệt. Mùi sách vì vậy không chỉ đến từ cấu tạo ban đầu mà còn lưu lại phần nào cách nó được sử dụng và cất giữ. [1]

Có thể hình dung hai bản sách giống hệt nhau được tách ra ngay sau khi in: một bản ở tủ khô, bản kia trong phòng ẩm và thường xuyên có khói. Sau nhiều năm, chúng khó còn cùng mùi, dù tuổi và nội dung không đổi. Đây là ví dụ minh họa cho cách vật liệu và môi trường cùng tác động, không phải một thí nghiệm cụ thể.

Mùi có thể giúp nhận biết tình trạng sách không?

Người làm công tác bảo tồn, thủ thư, nhà buôn và người sưu tầm từ lâu đã chú ý đến mùi để suy đoán thành phần, tuổi tương đối và tình trạng của sách. Hồ sơ mùi có thể gợi ý tốc độ phân hủy và nhu cầu bảo quản. Tuy nhiên, ngửi bằng mũi không cho biết riêng rẽ từng phân tử, bởi nhiều chất cùng hiện diện và cảm nhận mùi còn thay đổi giữa người này với người khác. [1]

Nhóm nghiên cứu tại Institute for Sustainable Heritage thuộc University College London từng thu các VOC từ một cuốn sách xuất bản năm 1928 và lấy mẫu không khí trong thư viện St. Paul’s Cathedral. Họ phân tích các phân tử bằng sắc ký khí và khối phổ, rồi cho người tham gia mô tả đặc điểm, cường độ và mức dễ chịu của mẫu mùi. Kết quả được tổ chức thành một vòng tròn từ vựng về mùi giấy lịch sử, tương tự công cụ mô tả hương cà phê hoặc rượu vang. [1]

Các nhóm mô tả trên vòng tròn này gồm mùi khói hoặc cháy, mùi đất hoặc mốc, ngọt hoặc cay, mùi dược liệu và mùi cỏ hoặc gỗ. Với mẫu từ cuốn sách cũ, “chocolate” và “cà phê” là hai cách mô tả xuất hiện nhiều nhất. Điều đó không có nghĩa trong sách có hai thực phẩm này; chúng và giấy phân hủy có thể chia sẻ một số hợp chất tạo mùi, trong đó có furfural và vanillin. [1]

Tại sao mùi sách dễ kéo ký ức trở lại?

Mùi có khả năng khơi dậy cảm xúc, ký ức và phản ứng mạnh, nhưng ý nghĩa của nó không cố định. Tuổi tác, nền tảng văn hóa, đặc điểm di truyền, giới tính và tâm trạng đều có thể ảnh hưởng cách một người cảm nhận. Bởi vậy, cùng một cuốn sách có thể khiến người này nhớ những buổi ở thư viện, trong khi người khác chỉ nhận thấy mùi bụi, ẩm hoặc khó chịu. [1]

Điểm đặc biệt của sách in nằm ở việc nhiều tín hiệu xuất hiện cùng lúc: màu giấy ngả vàng, bìa cong, gáy khô, tiếng trang giấy và mùi phát ra khi sách được mở. Mùi không kể chính xác cuốn sách đã đi qua đâu, nhưng nó khiến sự biến đổi của vật liệu trở nên có thể cảm nhận ngay lập tức. Khi ngửi một cuốn sách cũ, người đọc đang gặp đồng thời hóa học của sự phân hủy và những liên tưởng do chính trải nghiệm của mình tạo nên. [1]