Vì sao ông thầy khoe chữ thành trò cười trên sân khấu Phục hưng?

Một ông thầy mặc áo học giả bước ra sân khấu, nói tiếng Latin pha tiếng địa phương và viện dẫn kinh điển ngay cả trong chuyện tầm thường. Thế nhưng, càng cố chứng tỏ uyên bác, ông càng để lộ sự vụng về. Trên sân khấu Italy thời Phục hưng, nghịch lý ấy tạo nên nhân vật pedant: người thầy khoe chữ, tự phụ và thường không hiểu tình huống trước mắt. [1]

Nhân vật này gây cười không phải vì học vấn tự nó đáng chê, mà vì có khoảng cách quá lớn giữa lời nói và năng lực, giữa địa vị mà ông ta đòi hỏi và cách ông ta hành động. Qua pedant, hài kịch biến sự phô trương tri thức thành một phép thử: người nói càng cố nâng mình lên bằng sách vở, những thiếu sót đời thường càng hiện rõ. [1]

Ông thầy khoe chữ bước lên sân khấu như thế nào?

Pedant hình thành trong hài kịch uyên bác, dòng kịch viết theo cảm hứng từ các mẫu hình cổ điển. Calandra, được diễn lần đầu năm 1513, đã có một gia sư mang dấu hiệu huênh hoang trí thức. Sang thập niên 1520, Francesco Belo đưa kiểu người này vào trung tâm vở El pedante. Nhân vật Prudenzio là một thầy giáo nóng nảy, tự phụ, ăn mặc nhếch nhác và nói thứ ngôn ngữ pha trộn giữa Latin với tiếng địa phương. [1]

Những đặc điểm ấy tạo thành một công thức dễ nhận biết: nhân vật tự xem mình là thiên tài nhưng liên tục xử lý sai những việc ngay trước mắt. Ông ta không đơn thuần thiếu hiểu biết. Điều quan trọng hơn là ông luôn muốn mọi người công nhận sự vượt trội của mình. Bởi vậy, mỗi lỗi nhỏ đều phản bác chính hình ảnh mà ông cố dựng nên. [1]

Vì sao tiếng Latin trở thành chất liệu hài?

Trong bối cảnh Phục hưng, Latin gắn với nhà thờ, trường học và giới học thuật. Sử dụng thành thạo ngôn ngữ này có thể báo hiệu rằng người nói thuộc tầng lớp trí thức. Nhưng khi một nhân vật cố nhồi từ hiếm, thuật ngữ ngữ pháp và lối tu từ cầu kỳ vào cuộc trò chuyện bình thường, lời nói không còn chỉ truyền đạt ý nghĩa. Nó trở thành cách yêu cầu người khác nể trọng. [1]

Hài kịch làm suy yếu yêu cầu ấy bằng cách đặt ngôn ngữ cao sang vào tình huống thấp và gần gũi. Trong Il marescalco của Pietro Aretino, một pedant định phát biểu bằng Latin tại lễ cưới, khiến những người xung quanh phải yêu cầu ông nói bằng ngôn ngữ đời thường. Nhân vật không nhận ra rằng màn biểu diễn học vấn của mình đang cản trở giao tiếp, và chính sự mù mờ đó tạo tiếng cười. [1]

Có thể hình dung một ví dụ hiện đại: ai đó dùng hàng loạt thuật ngữ chuyên môn để hướng dẫn một thao tác đơn giản, rồi lại không thực hiện được thao tác ấy. Vấn đề không nằm ở bản thân thuật ngữ, mà ở việc nó được dùng như một bộ đồng phục địa vị. Khi lời nói nhằm phô bày người nói nhiều hơn giải thích sự việc, chỉ một sai sót cũng đủ làm toàn bộ vẻ trang trọng sụp xuống.

Vẻ ngoài đã phản bác lời nói ra sao?

Trang phục giúp khán giả nhận ra mâu thuẫn trước cả khi câu chuyện phát triển. Pedant thường mặc áo choàng cũ, rách, bẩn hoặc không vừa người, trong khi nói năng như một thành viên của giới tinh hoa. Chiếc áo choàng vốn gợi phẩm giá học thuật lại trở thành dấu hiệu cho thấy địa vị nhân vật mong muốn khác xa vị trí thật của ông ta. [1]

Thủ pháp thị giác này khiến tiếng cười không phụ thuộc hoàn toàn vào việc khán giả hiểu Latin. Người xem chỉ cần đối chiếu giọng điệu quyền uy với dáng vẻ luộm thuộm và hành vi lúng túng. Lời nói hướng nhân vật lên tầng cao của học thuật, còn cơ thể kéo ông trở lại đời sống thường ngày. Hai tín hiệu trái ngược cùng xuất hiện trên sân khấu làm sự tự phụ trở nên dễ thấy. [1]

Vì vậy, pedant không chỉ là trò đùa về phát âm hay quần áo. Ông đại diện cho nỗ lực dùng kiến thức làm vốn xã hội rồi yêu cầu được đối xử như người có đặc quyền. Các vở hài không cần phủ nhận giá trị của học tập; chúng chỉ cần cho thấy danh xưng và vẻ ngoài học giả không thể tự bảo đảm khả năng phán đoán. [1]

Tại sao sai lầm chuyên môn đặc biệt đắt giá?

Một thủ pháp sắc bén khác là để pedant mắc lỗi đúng lúc ông đang chứng minh năng lực. Trong Il candelaio của Giordano Bruno, thầy giáo Manfurio tùy tiện tách các từ thành nhiều phần rồi diễn giải chúng như những phát hiện ngữ nguyên uyên thâm. Hình thức của lời giải nghe có vẻ bác học, nhưng kết quả vô lý khiến phương pháp và sự tự tin của nhân vật cùng bị đặt dấu hỏi. [1]

Những nhầm lẫn về văn chương cổ điển, thần thoại hoặc từ nguyên còn tạo cho khán giả một vị trí thuận lợi. Người xem được mời phát hiện điều nhân vật không nhận ra về chính mình. Họ có thể không sở hữu vốn học vấn mà pedant khoe khoang, nhưng vẫn nhận biết được lúc kiến thức đang bị sử dụng để che giấu lỗ hổng. [1]

Montaigne, người có hiểu biết sâu rộng về văn học Hy Lạp và Latin, cũng thừa nhận rằng những màn nhại pedant trong hài kịch Italy có điểm xác đáng. Chi tiết này giúp phân biệt hai đối tượng thường bị đánh đồng: tri thức và thói khoe tri thức. Mục tiêu châm biếm là kiểu học vấn tách khỏi phán đoán, khiến một người thuộc nhiều chữ nhưng không đọc đúng hoàn cảnh xã hội của mình. [1]

Tiếng cười che giấu cuộc tranh chấp địa vị nào?

Chủ nghĩa nhân văn Phục hưng đề cao khả năng học tập và cho rằng thành tựu trí tuệ có thể đem lại phẩm giá, thay vì để dòng dõi hoặc tài sản quyết định tất cả. Quan niệm này mở đường cho giới giáo dục đòi hỏi sự công nhận, nhưng cũng thách thức trật tự xã hội vốn có. Nhiều vở hài về pedant lại được diễn trong cung đình hoặc học viện đô thị trước khán giả quý tộc và tầng lớp quyền thế. [1]

Trong bối cảnh ấy, chế giễu ông thầy đầy tham vọng còn là cách giới tinh hoa bảo vệ ranh giới địa vị. Pedant thường nhạy cảm với danh xưng, thích được tâng bốc và viện dẫn sách cổ để biện minh cho quyền được ưu tiên. Khi ông dùng châm ngôn kinh điển để che đậy một hành vi bất lịch sự, học vấn biến thành chiếc khiên cho lòng tự ái thay vì công cụ giúp hành xử sáng suốt. [1]

Đến khoảng năm 1600, gần năm mươi vở kịch đã có nhân vật pedant. Kiểu vai này cũng đi vào commedia dell’arte, sân khấu ứng tác sử dụng tình huống và nhân vật quen thuộc, rồi lan sang các nền sân khấu khác ở châu Âu. Sức sống của pedant đến từ một mâu thuẫn vẫn dễ nhận ra: uy tín tri thức không chỉ phụ thuộc vào điều một người biết, mà còn vào cách họ nói, hành động và hiểu giới hạn của chính mình. [1]