Vì sao phần lớn phim thời kỳ đầu đã biến mất?

Romance Tropical, phim nói đầu tiên của Puerto Rico, ra mắt năm 1934 rồi biến mất khỏi màn ảnh suốt hơn tám thập kỷ. Âm bản gốc không còn, nhưng một bản in tình cờ được nhận ra trong kho của UCLA Film and Television Archive. Trường hợp này hé lộ câu trả lời cho một nghịch lý: điện ảnh có thể ghi lại chuyển động, âm thanh và đời sống, nhưng chính vật mang những hình ảnh ấy lại rất dễ cháy, phân hủy, trầy xước hoặc bị vứt bỏ. [1]

Phần lớn phim thời kỳ đầu biến mất không phải vì một thảm họa duy nhất. Mỗi tác phẩm tồn tại dưới nhiều bản vật lý, trải qua nhiều rạp chiếu và có thể bị sửa đổi khi lưu hành. Muốn cứu phần còn lại, các nhà lưu trữ phải tìm đúng cuộn phim, xác định nó thuộc phiên bản nào, xử lý vật liệu đã lão hóa rồi ghép hình ảnh và âm thanh từ nhiều nơi. [1]

Một bộ phim có thể thất lạc như thế nào?

Khán giả thường nghĩ một bộ phim là tác phẩm duy nhất, nhưng phim nhựa lại tồn tại dưới dạng nhiều vật thể riêng biệt. Âm bản dùng trong quá trình sản xuất khác với các bản in được gửi tới rạp. Khi âm bản mất, tác phẩm vẫn có thể còn trong một bản chiếu nằm ở kho lưu trữ, rạp cũ hoặc bộ sưu tập khác. Ngược lại, tên phim có thể còn trong danh mục dù không cuộn phim nào được biết là đã sống sót. [1]

Romance Tropical minh họa rõ sự khác biệt ấy. Khi Jan-Christopher Horak bắt gặp một bản phim tại UCLA vào năm 2016, ông không thể chỉ dựa vào nhãn hộp để kết luận. Ông lần theo lịch sử trình chiếu và các bài điểm phim, sau đó liên hệ với Viện Văn hóa Puerto Rico. Một đại diện của viện đã đến Los Angeles kiểm tra và xác nhận đây là bộ phim được tìm kiếm trên đảo suốt hơn 80 năm. Bản được phát hiện có thể chính là bản từng dùng cho buổi chiếu tại New York. [1]

Vì sao bản thân phim nhựa khó tồn tại lâu?

Phim nhựa gồm một lớp đế mang lớp nhũ tương nhạy sáng. Loại đế cổ làm từ cellulose nitrate dễ phân hủy và rất dễ cháy. Nhiệt độ cao, độ ẩm và cách bảo quản không phù hợp có thể đẩy nhanh quá trình này. Bề mặt dính hoặc hình ảnh ngả vàng là những dấu hiệu xuống cấp ban đầu; khi tình trạng nặng hơn, cuộn phim không chỉ mất hình ảnh mà còn có thể gây nguy hiểm cho những vật liệu đặt gần nó. [1]

Acetate, loại “phim an toàn” được sử dụng từ đầu thập niên 1950, giảm mối nguy cháy nhưng không giải quyết được bài toán tuổi thọ. Nó có thể co, cong vênh, giòn và phát ra mùi chua khi phân hủy, hiện tượng thường gọi là “hội chứng giấm”. Đế polyester xuất hiện sau đó bền hơn và dần thay acetate, song màu trên phim vẫn có thể phai. Như vậy, thay vật liệu chủ yếu làm thay đổi dạng hư hỏng chứ không khiến phim tự bảo tồn vô thời hạn. [1]

Điều gì xảy ra trong những năm phim được trình chiếu?

Một bản phim còn phải chịu hao mòn mỗi khi đi qua máy chiếu. Các bộ phận kim loại kéo dải nhựa bằng những lỗ nhỏ dọc mép phim; việc lặp lại quá nhiều có thể làm xước bề mặt, rách phim hoặc hỏng các lỗ kéo. Những bản chiếu cũ từng được chuyển liên tục từ rạp này sang rạp khác và có thể chạy qua máy hàng trăm lần. Tác phẩm vì thế có thể xuống cấp ngay trong quá trình nó được công chúng sử dụng. [1]

Lưu hành qua nhiều thị trường còn làm nội dung thay đổi. Một bản có thể bị rút ngắn hoặc kiểm duyệt, khiến vài cảnh không còn xuất hiện trong phiên bản được giữ lại. Theo những câu chuyện mà Horak từng nghe, có người vận hành máy chiếu còn cắt riêng cảnh mình thích để làm kỷ niệm. Mỗi lần cắt có vẻ nhỏ, nhưng sau nhiều chặng phát hành, bản còn sót lại có thể khác đáng kể so với bộ phim ban đầu. [1]

Tại sao một phim ít tên tuổi vẫn đáng phục dựng?

Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ ước tính khoảng 75% phim câm và phim nói được sản xuất trước năm 1929 đã mất vĩnh viễn. Tỷ lệ này thuộc về một giai đoạn cụ thể, không đại diện cho toàn bộ lịch sử điện ảnh, nhưng cho thấy khoảng trống rất lớn. Những tác phẩm thất lạc không chỉ gồm phim của các ngôi sao nổi tiếng. Nhiều phim ít được nhớ tới cũng mang theo hình ảnh, âm nhạc và cách một cộng đồng từng tự thể hiện trên màn ảnh. [1]

Giá trị của Romance Tropical nằm cả ở vị trí của nó trong điện ảnh Puerto Rico lẫn những người đã làm ra phim. Nhà thơ Luis Palés Matos viết kịch bản, còn Rafael Muñoz phụ trách âm nhạc. Vì Puerto Rico không có một kho phim đồ sộ đại diện cho giai đoạn ấy, bản phim sống sót trở thành một lát cắt văn hóa hiếm hoi. Người xem ngày nay có thể tiếp cận một hình ảnh về hòn đảo trong thập niên 1930 mà văn bản mô tả đơn thuần khó thay thế. [1]

Một bộ phim được ghép lại ra sao?

Phục dựng bắt đầu bằng việc tập hợp những vật liệu còn lại và so sánh chúng theo từng cảnh, thậm chí từng khung hình. Một bản có thể giữ hình ảnh tốt hơn, trong khi bản ở nơi khác lại có âm thanh sạch hơn hoặc chứa đoạn đã mất. Vì thế, bản phục dựng hoàn chỉnh đôi khi là kết quả kết hợp nhiều cuộn phim chứ không phải một bản cũ được lau sạch rồi đem chiếu lại. [1]

Sau khi kiểm tra, kỹ thuật viên có thể làm sạch bụi bẩn bề mặt bằng dung môi ấm và sóng siêu âm, rồi chuyển hình ảnh sang phương tiện số và đồng bộ âm thanh. Với Romance Tropical, chất lượng hình ảnh còn tương đối tốt nhờ số lần trình chiếu hạn chế, còn phần âm thanh cần được chú trọng hơn. Bản phục dựng được giới thiệu tại UCLA năm 2017; kế hoạch tiếp theo là tạo một âm bản mới để gửi về Puerto Rico. [1]

Mục tiêu lâu dài của bảo tồn không dừng ở một buổi chiếu. Các nhà lưu trữ hướng tới việc tạo bản chuẩn trên đế polyester hiện đại, đặt trong kho lạnh và kiểm tra định kỳ. Một cuộn phim được tìm thấy chỉ là điểm khởi đầu: danh tính của nó phải được xác lập, phần hư hỏng phải được xử lý và lịch sử các phiên bản phải được hiểu đúng. Nhờ quá trình ấy, vật tưởng như chỉ là dải nhựa cũ có thể trở lại vị trí của một ký ức văn hóa. [1]