Vì sao vĩ cầm Cremona vừa là nhạc cụ vừa là tác phẩm nghệ thuật?

Tên Stradivari đã vượt khỏi thế giới âm nhạc để trở thành cách gọi ví von cho những thứ được xem là tinh xảo và sang trọng. Đằng sau danh tiếng ấy là một câu hỏi khó: vì sao những cây vĩ cầm Cremona vẫn được đưa lên sân khấu, nhưng đồng thời lại được cất giữ và trưng bày như tác phẩm nghệ thuật? Câu trả lời nằm ở sự kết hợp giữa tay nghề, lịch sử sở hữu, khả năng biểu diễn và tính hữu hạn của những nhạc cụ đã tồn tại khoảng ba thế kỷ. [1]

Một bức tranh có thể hoàn thành vai trò của nó khi được ngắm nhìn, còn vĩ cầm chỉ bộc lộ đầy đủ chức năng khi có người chơi. Chính đặc điểm này khiến việc bảo tồn đàn Cremona không đơn thuần là giữ một đồ vật nguyên vẹn. Mỗi lần sử dụng giúp tiếng đàn tiếp tục hiện diện trong đời sống, nhưng cũng đưa một di vật quý vào môi trường có độ ẩm thay đổi, va chạm và nhu cầu sửa chữa. [1]

Danh tiếng Stradivari bắt đầu từ đâu?

Antonio Stradivari sống và chế tác nhạc cụ tại Cremona, Italy, vào cuối thế kỷ XVII và đầu thế kỷ XVIII. Ông không phải nghệ nhân duy nhất làm nên danh tiếng của thành phố: những nhạc cụ mang tên Guarneri và các thợ làm đàn Italy khác cũng góp phần tạo nên vị thế của trường phái Cremona. Tuy vậy, Stradivari trở thành cái tên nổi bật nhất, đến mức trong văn hóa đại chúng, tên ông thường được dùng như một từ đồng nghĩa với chất lượng đặc biệt. [1]

Giá trị ấy không chỉ đến từ âm thanh được người đời ngưỡng mộ. Ngay từ thời kỳ đầu, đàn Cremona đã gắn với giới giàu có và quyền lực, những người đủ khả năng đặt mua, sở hữu hoặc lập cả bộ sưu tập. Một nhạc cụ vì thế mang đồng thời dấu ấn của người chế tác và lịch sử của những người từng gìn giữ nó. Khi được đặt trong phòng trưng bày, cây đàn không mất đi bản chất âm nhạc; nó chỉ cho thấy thêm một lớp giá trị khác: hình dáng, vật liệu, kỹ thuật thủ công và hành trình kéo dài qua nhiều thế hệ. [1]

Vì sao người sở hữu vẫn cho nghệ sĩ mượn đàn?

Các nhà quý tộc châu Âu từng giải quyết mâu thuẫn giữa sở hữu và sử dụng bằng quan hệ bảo trợ. Họ giữ quyền sở hữu nhạc cụ quý, nhưng cho nhạc công mượn để biểu diễn trong những buổi hòa nhạc dành cho gia đình và khách mời. Cách làm này biến cây đàn thành điểm gặp gỡ của ba vai trò: tài sản của người sưu tầm, công cụ nghề nghiệp của nghệ sĩ và trải nghiệm âm thanh dành cho người nghe. [1]

Mô hình ấy vẫn tồn tại dưới hình thức hiện đại. Người bảo trợ có thể không chơi đàn ở trình độ biểu diễn, trong khi nghệ sĩ tài năng lại khó tự mua một nhạc cụ cực kỳ quý hiếm. Việc cho mượn giúp khả năng âm nhạc của cây đàn không bị khóa lại cùng quyền sở hữu. Đổi lại, chủ nhân phải chấp nhận rằng biểu diễn luôn đi kèm vận chuyển, điều chỉnh và hao mòn, dù người chơi thận trọng đến đâu. [1]

Bộ sưu tập David Fulton cho thấy điều gì?

Theo bài viết năm 2017 của Science History Institute, David Fulton từng là nghệ sĩ vĩ cầm trước khi chuyển sang toán học và khoa học máy tính. Ông vay một khoản lớn hơn giá trị căn nhà của mình để mua cây đàn Italy đầu tiên, một nhạc cụ Pietro Guarneri chế tác năm 1698. Sau thành công trong lĩnh vực phần mềm, ông xây dựng bộ sưu tập từng có ít nhất 22 nhạc cụ, gồm nhiều đàn Stradivari và Guarneri. [1]

Những cây đàn được đặt trong một kho chống cháy có kiểm soát nhiệt độ tại nhà Fulton ở Seattle. Ông cho mượn một số nhạc cụ để biểu diễn hoặc triển lãm, đồng thời hạn chế việc sử dụng quá nhiều. Cách ứng xử đó không hoàn toàn đứng về phía sân khấu hay bảo tàng: ông cho phép đàn được cất tiếng trong những dịp chọn lọc, nhưng vẫn coi tình trạng vật lý và mức độ nguyên vẹn là những giá trị cần bảo vệ. [1]

Về sau, Fulton bán phần lớn bộ sưu tập khi nhận thấy gia đình không mấy quan tâm và có thể khó xử lý số nhạc cụ ấy trong tương lai. Tuy nhiên, ông dự định giữ lại một bộ tứ gồm hai đàn Stradivari và hai đàn Guarneri, đều thuộc nhóm được bảo quản tốt và ít sử dụng. Câu chuyện này cho thấy sưu tầm không kết thúc ở việc mua được món đồ; người sở hữu còn phải quyết định ai sẽ chăm sóc, sử dụng và tiếp nhận nó về sau. [1]

Chơi đàn có nhất thiết làm hỏng đàn cổ?

Nhạc cụ dây cổ không ổn định như một vật trưng bày bất động. Thời tiết thay đổi có thể ảnh hưởng đến âm thanh; đường ghép có thể hở, chi tiết bên trong có thể nứt, và những người làm đàn đôi khi đưa ra chẩn đoán khác nhau cho cùng một nhạc cụ. Mỗi cây đàn còn có đặc tính riêng, nên chăm sóc nó đòi hỏi sự theo dõi lâu dài thay vì một công thức sửa chữa chung. [1]

Tuy nhiên, cũ không đồng nghĩa với việc cây đàn đang tiến tới một thời điểm hỏng cố định. Nghệ sĩ Lanny Paykin và thợ làm đàn Christopher Germain cho rằng nhạc cụ Cremona được chăm sóc, phục hồi và sử dụng cẩn thận có thể tiếp tục tồn tại rất lâu. Những lỗi như hở đường ghép hoặc nứt trụ âm có thể được xử lý; tai nạn nghiêm trọng như rơi, ngập nước hay bị nghiền mới tạo ra nguy cơ phải thay cả phần lớn cấu trúc. [1]

Bởi vậy, tranh luận không thể rút gọn thành hai lựa chọn tuyệt đối là chơi hoặc cất. Không chơi giúp giảm một số rủi ro trước mắt nhưng làm mất chức năng sống của nhạc cụ. Chơi thường xuyên duy trì mối liên hệ giữa cây đàn và âm nhạc, song đòi hỏi người sở hữu, nghệ sĩ và thợ làm đàn cùng chấp nhận trách nhiệm bảo dưỡng. Vấn đề thực tế là mức sử dụng nào phù hợp với tình trạng của từng cây đàn. [1]

Sau nhiều lần sửa, cây đàn còn là chính nó không?

Khoảng một nửa trong số 1.100 nhạc cụ được cho là do Stradivari chế tác đã thất lạc hoặc bị phá hủy trong khoảng 300 năm. Sự khan hiếm làm tăng sức ép phải bảo vệ những cây còn lại, nhưng bảo tồn không có nghĩa là mọi bộ phận đều có thể giữ nguyên mãi mãi. Chốt đàn có thể được thay, khe hở được gắn lại và những phần hư hại nặng có thể cần vật liệu mới. [1]

Từ đó xuất hiện một phiên bản âm nhạc của nghịch lý con tàu Theseus: nếu từng bộ phận lần lượt được thay thế, đến lúc nào vật thể không còn là bản gốc? Với vĩ cầm Cremona, câu hỏi càng phức tạp vì danh tính của đàn không chỉ nằm trong số lượng gỗ cũ còn lại. Nó còn gắn với hình dáng do nghệ nhân tạo ra, lịch sử sửa chữa, chuỗi chủ sở hữu và âm thanh mà người chơi có thể tạo nên ở hiện tại. [1]

Không có một ranh giới duy nhất áp dụng cho mọi cây đàn. Giữ nguyên tối đa có thể bảo vệ giá trị sưu tầm, còn sửa chữa đúng mức có thể bảo vệ khả năng biểu diễn. Vì thế, vĩ cầm Cremona được đối xử như tác phẩm nghệ thuật không phải vì chúng đã thôi là nhạc cụ, mà vì mỗi quyết định sử dụng đều có thể tác động đến một hiện vật không thể chế tác lại với cùng lịch sử. Giá trị đặc biệt của chúng nằm ngay trong sự căng thẳng ấy: cần được nghe, nhưng cũng cần được trao nguyên vẹn nhất có thể cho tương lai. [1]