Vụ trộm Gardner: 81 phút mất tranh và những khung trống giữ chỗ

Lúc 1 giờ 24 phút sáng ngày 18 tháng 3 năm 1990, tại Boston, Rick Abath cho hai người đàn ông giả làm cảnh sát vào bảo tàng. Anh nhận thấy bộ ria của người cao hơn có vẻ là ria giả. [1][5]

Một di chúc giữ nguyên cả bảo tàng

Bảo tàng ấy mang tên Isabella Gardner, người đã mở cửa nó cho công chúng vào năm 1903, theo đúng cách bà muốn người xem chiêm ngưỡng bộ sưu tập. Khi qua đời, bà để lại khoản tài trợ 3,6 triệu USD cho nơi này, cùng một yêu cầu kéo dài vượt khỏi thời điểm bà còn sống: các tác phẩm phải được trưng bày vĩnh viễn theo ý đồ thẩm mỹ của bà. [2][1]

Di chúc năm 1924 quy định cách sắp đặt tác phẩm không được thay đổi. Điều khoản ấy cũng cấm bán bất kỳ tác phẩm nào hoặc mua thêm tác phẩm vào bộ sưu tập. Vì vậy, những căn phòng trong bảo tàng phải tiếp tục giữ trật tự mà Isabella Gardner đã định ra, kể cả khi một tác phẩm biến mất khỏi vị trí của nó. [3][1]

Đến thập niên 1980, bảo tàng thiếu tiền. Tòa nhà không có điều hòa và các tác phẩm cũng không được bảo hiểm. Sau khi FBI phát hiện một âm mưu cướp bảo tàng vào năm 1982, nơi này lắp 60 cảm biến hồng ngoại. [1]

Hệ thống camera kín khi đó chỉ có bốn camera đặt quanh chu vi tòa nhà. Bên trong các phòng trưng bày không có camera nào, vì hội đồng quản trị cho rằng chi phí lắp đặt quá cao. Bàn an ninh chỉ có một nút để gọi cảnh sát. Một đánh giá độc lập năm 1988 nhận định mức an ninh của bảo tàng ngang với hầu hết bảo tàng khác, đồng thời vẫn đề nghị cải thiện. [1]

Hội đồng không phê duyệt các nâng cấp an ninh vì áp lực tài chính và chỉ thị của Gardner cấm những cuộc đại tu lớn. Những người bảo vệ, với mức lương chỉ cao hơn mức tối thiểu một chút, phải vận hành hệ thống ấy trong khi các lỗ hổng an ninh đã trở thành bí mật công khai. [1]

Chuông báo cháy trước tiếng chuông cửa

Đêm ấy, Rick Abath, 23 tuổi, và Randy Hestand, 25 tuổi, là hai người vận hành hệ thống bảo vệ bảo tàng. Ngoài đường, khoảng 12 giờ 30 phút sáng, hai nhân chứng đã nhìn thấy những kẻ giả cảnh sát. Hai người đàn ông đỗ một chiếc hatchback trên Palace Road, cách lối vào bên hông khoảng 100 feet. [1]

Công việc của hai bảo vệ được chia theo quy định: một người tuần tra các phòng trưng bày, người còn lại ngồi tại bàn an ninh. Trong lượt tuần tra đầu tiên của Abath, chuông báo cháy vang lên ở nhiều phòng. Anh phải kiểm tra một cảnh báo xuất hiện ngay giữa lượt đi qua các phòng trưng bày. [1]

Abath không tìm thấy lửa hay khói. Không có dấu hiệu cháy qua việc kiểm tra, anh cho rằng hệ thống đang trục trặc và vô hiệu hóa bảng điều khiển báo cháy. [1]

Trước khi kết thúc lượt tuần tra, anh còn mở nhanh cửa bên rồi đóng lại. Abath không báo việc mở cửa cho Hestand, người đồng nghiệp đang chia ca với mình. Khoảng 1 giờ sáng, anh quay lại bàn an ninh; Hestand bắt đầu lượt tuần tra tiếp theo. [1]

Khoảng 1 giờ 20 phút, hai kẻ trộm lái xe tới lối vào bên hông, nơi Abath đã mở cửa rồi đóng lại trong lượt tuần tra trước đó. Anh đang ở bàn an ninh khi hai người đàn ông nói mình là cảnh sát đang điều tra một vụ gây rối. [1]

Rời chiếc bàn có nút báo động

Bàn an ninh có nút báo động duy nhất. Người thấp hơn trong hai kẻ giả cảnh sát đã lợi dụng vị trí ấy để dụ Rick Abath rời khỏi bàn. Khi anh không còn ở đó, hai kẻ trộm khống chế anh và Randy Hestand, rồi còng tay cả hai bảo vệ. Chúng quấn băng keo quanh đầu và mắt từng người, khiến hai bảo vệ không thể nhìn thấy gì hoặc liên lạc với bên ngoài. [1]

Sau đó, hai bảo vệ bị dẫn xuống tầng hầm. Rick Abath và Randy Hestand bị còng vào một ống hơi nước và một bàn làm việc. Khoảng 1 giờ 35 phút, việc khống chế đã hoàn tất, chưa đầy 15 phút sau khi hai kẻ trộm vào bên trong. [1]

Trong lúc bị giữ dưới tầng hầm, hai bảo vệ còn được nghe lời hứa rằng họ sẽ nhận tiền thưởng sau khoảng một năm nếu không báo cho nhà chức trách. [1]

Các cảm biến hồng ngoại vẫn ghi lại chuyển động trong bảo tàng. Thế nhưng dấu chân tại Phòng Hà Lan chỉ bắt đầu xuất hiện lúc 1 giờ 48 phút. Khoảng cách giữa thời điểm khống chế hoàn tất và lúc dấu chân được ghi nhận là 13 phút. Có thể kẻ trộm đã chờ trong khoảng thời gian đó để kiểm tra xem cảnh sát có được báo động hay chưa, trước khi tiến sâu hơn vào những căn phòng chứa tác phẩm. [1]

Khi kẻ trộm đến gần các bức tranh trong Phòng Hà Lan, một cảm biến vốn dùng để cảnh báo khách đứng quá gần tác phẩm vang lên, và chúng đập vỡ thiết bị ấy. [1]

Bức lớn bỏ lại, bản khắc bằng con tem

Chúng dùng lưỡi dao cắt The Storm on the Sea of Galilee khỏi khung, rồi làm tương tự với A Lady and Gentleman in Black. Chân dung tự họa Rembrandt khổ lớn cũng bị lấy khỏi tường, nhưng chỉ một lúc sau đã bị bỏ lại, dựa vào một chiếc tủ. [5][1]

Các điều tra viên cho rằng bức tự họa lớn có thể quá khó vận chuyển. Kích thước của tác phẩm khiến việc mang nó ra khỏi bảo tàng trở nên bất tiện, trong khi trên tường còn có một lựa chọn nhỏ hơn nhiều: bản khắc tự họa Rembrandt chỉ bằng một con tem bưu chính. Kẻ trộm lấy bản khắc ấy thay cho bức tranh lớn. Chi tiết này càng lạ vì bản khắc từng bị lấy trộm trước đó, rồi được trả lại vào năm 1970. [1]

Landscape with Obelisk và The Concert cũng rời khỏi khung. Landscape with Obelisk từng được quy cho Rembrandt trước khi được ghi công cho học trò của ông, Govert Flinck. Từ lịch sử ghi công ấy nảy sinh giả thuyết rằng kẻ trộm có thể đã tưởng bức tranh là tác phẩm của Rembrandt. [1]

The Concert được ước tính chiếm một nửa tổng giá trị vụ trộm. Bên cạnh nó, The Storm on the Sea of Galilee được ước tính khoảng 140 triệu USD. Thế nhưng bức Rape of Europa của Titian, được cho là đắt nhất bảo tàng, lại bị bỏ qua. [1][10]

Điều ít ai biết: chiếc gu và con đại bàng

Ở Phòng Hà Lan, kẻ trộm không chỉ dừng lại trước những bức tranh. Chúng lấy một chiếc gu bằng đồng của Trung Hoa cổ đại, vật từng dùng để đựng rượu. Chiếc gu cao khoảng 10 inch và có niên đại vào thế kỷ 12 trước Công nguyên. Giá trị ước tính của món đồ chỉ vài nghìn USD, thấp hơn rất xa những con số thường gắn với các tác phẩm nổi tiếng trong bộ sưu tập. [5][1]

Ở Phòng Trưng bày Hẹp, năm bản phác thảo của Edgar Degas cũng bị lấy đi. Cả năm có tổng giá trị dưới 100.000 USD. [5][1]

Một lựa chọn khác còn để lại dấu vết dang dở trên khung lá cờ Napoléon. Kẻ trộm bắt đầu tháo các con ốc, rồi bỏ dở phần khung và chỉ lấy con đại bàng bằng đồng trên đỉnh cột cờ. Con đại bàng cao khoảng 10 inch. Có giả thuyết cho rằng bề mặt của nó có thể khiến kẻ trộm tưởng đó là vàng. [1]

Bức Chez Tortoni của Manet ở Phòng Xanh cũng biến mất, dù các cảm biến trong phòng này không phát hiện chuyển động nào trong thời gian vụ trộm; khung của nó nằm lại trên bàn của giám đốc an ninh. [5][1]

Mang bản in đi, để ổ cứng lại

Những dấu vết còn lại trên hệ thống không được mang đi cùng tranh. Kẻ trộm lấy các băng video ghi lại việc chúng vào bảo tàng, rồi lấy cả bản in dữ liệu từ thiết bị phát hiện chuyển động. Ổ cứng chứa dữ liệu vẫn nằm nguyên tại chỗ. [1]

Cửa bên mở lúc 2 giờ 40 phút sáng, rồi mở lần cuối lúc 2 giờ 45 phút. Giữa hai lần mở cửa ấy, hai kẻ trộm thực hiện hai chuyến đi riêng tới xe để mang các tác phẩm ra ngoài. Những bảo vệ bị còng cho đến khi cảnh sát đến lúc 8 giờ 15 phút sáng. Khi cảnh sát giải thoát họ, đêm đột nhập khép lại với 13 tác phẩm đã biến mất khỏi bảo tàng. [1][5]

Giá trị của số tác phẩm mất đi thay đổi theo từng thời điểm. Năm 1990, FBI ước tính tổng giá trị vụ trộm là 200 triệu USD. Đến năm 2000, FBI nâng con số lên 500 triệu USD. Cuối thập niên 2000, một số nhà buôn tranh ước tính tổng giá trị lên tới 600 triệu USD. [1]

Robert Hughes của TIME cho rằng mức định giá ban đầu 200 triệu USD có thể đã bị phóng đại. [7]

TIME cũng đánh giá những kẻ trộm không phải chuyên gia, vì phần lớn tác phẩm chúng lấy đi không đặc biệt quan trọng. Nếu thật sự am hiểu, chúng có thể đã chọn những tác phẩm giá trị hơn. [7]

Sự thật và lời đồn: những đường dây Boston

Từ những dấu vết còn lại sau đêm 81 phút, FBI tin rằng vụ cướp do một băng nhóm tội phạm lên kế hoạch. Hướng điều tra tập trung chủ yếu vào Mafia Boston, trong bối cảnh nội bộ các băng nhóm đang có chiến tranh. Một giả thuyết gắn vụ trộm với gangster Bobby Donati: ông ta có thể đã tổ chức vụ này để thương lượng việc thả caporegime của mình. Donati bị sát hại một năm sau vụ cướp. [1]

Một hướng khác đưa cuộc điều tra về khu Dorchester. Giả thuyết này cho rằng một băng nhóm ở Dorchester đã lấy các tác phẩm khỏi bảo tàng. Những nghi phạm thuộc hướng đó phủ nhận liên quan đến vụ trộm, ngay cả sau một chiến dịch gài bẫy dẫn đến nhiều án tù. [1]

Năm 1997, Myles Connor và Billy Youngworth đề nghị làm trung gian để trả lại tranh. Mười lăm năm sau, một cuộc đột kích năm 2012 phát hiện bằng chứng nhưng không thấy tác phẩm nào. Đến năm 2013, FBI tuyên bố đã xác định thủ phạm và nơi những tác phẩm bị đưa tới; cơ quan này cũng cho biết tranh từng được chào bán ở Connecticut và Philadelphia. [7]

Một giả thuyết riêng tập trung vào hai cộng sự của mafia địa phương Carmello Merlino. FBI cho rằng các tác phẩm bị lấy bởi George Reissfelder và Leonard DiMuzio. Reissfelder chết vì quá liều cocaine, còn DiMuzio chết vì bị bắn vào năm 1991. Trong hướng điều tra này, FBI tin rằng các tác phẩm cuối cùng nằm trong tay Robert Guarente. [8]

Những chỗ vẫn được giữ hôm nay

Vụ án vẫn chưa được giải quyết và chưa có tác phẩm nào được thu hồi. Bảo tàng treo thưởng 10 triệu USD cho thông tin dẫn đến việc các tác phẩm trở về, một khoản tiền được xem là lớn nhất từng được một tổ chức tư nhân đưa ra. Riêng con đại bàng có một khoản thưởng riêng 100.000 USD cho thông tin giúp thu hồi. [1][5]

Trong bảo tàng, các khung tranh trống vẫn được treo để tưởng niệm những tác phẩm mất tích và giữ chỗ cho ngày chúng trở về. Cách giữ chỗ này nối lại mong muốn của bà Isabella Gardner: bộ sưu tập vẫn được nhìn nhận qua cách bà đã sắp đặt, kể cả khi trên tường có những vị trí chỉ còn khung. [1]

Nguồn

1. Isabella Stewart Gardner Museum theft (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Isabella Stewart Gardner Museum (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. Meet Isabella | Isabella Stewart Gardner Museum (www.gardnermuseum.org, nguồn gốc)
4. The Gardner heist : a true story of the world's largest unsolved art theft : Boser, Ulrich : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
5. Isabella Stewart Gardner Museum Theft | Isabella Stewart Gardner Museum (www.gardnermuseum.org, nguồn gốc)
6. Gardner museum expansion approved - The Boston Globe (archive.boston.com, nguồn gốc)
7. Isabella Stewart Gardner Museum Art Heist Hits 25 Years Unsolved (time.com, bài viết)
8. This Is a Robbery: a Netflix series examines the world’s biggest art heist | Documentary | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
9. ULAN Full Record Display (Getty Research) (www.getty.edu, bài viết)
10. Thirty five years on from ‘the world’s largest art heist’, how much are the works stolen from the Isabella Stewart Gardner Museum worth? - The Art Newspaper - International art news and events (www.theartnewspaper.com, bài viết)

Ảnh minh họa do AI tạo, không phải ảnh tư liệu; không mô tả khuôn mặt người thật.