William Vogt và Norman Borlaug: Hai con đường để nuôi sống thế giới

Đồng cỏ Hempstead từng trải rộng khoảng 60.000 mẫu Anh trên Long Island, nhưng đến nay chỉ còn lại vài khoảnh nhỏ giữa đường sá và công trình đô thị. Cảnh quan bị thu hẹp ấy gắn với tuổi thơ của William Vogt và giúp hình thành một câu hỏi theo ông suốt đời: con người có thể lấy đi bao nhiêu trước khi hệ sinh thái không còn sức phục hồi? Ở phía đối diện, Norman Borlaug lớn lên trên một trang trại nghèo, nơi công nghệ từng giúp gia đình ông tăng mạnh sản lượng mà không cần thêm đất. Hai trải nghiệm dẫn đến hai câu trả lời khác nhau cho bài toán nuôi sống thế giới. [1]

Vogt cho rằng con người phải giảm tiêu dùng và tôn trọng giới hạn sinh thái. Borlaug tin khoa học có thể nâng năng suất để nhiều người được sống tốt hơn. Một bên nhấn mạnh cái giá của tăng trưởng, bên kia nhấn mạnh cái giá của việc không tăng trưởng. Cuộc tranh luận giữa họ vì thế không đơn thuần là bảo tồn chống lại công nghệ, mà là cách cân bằng hai loại rủi ro: khai thác quá mức và thiếu lương thực. [1]

Một đồng cỏ đã định hình William Vogt như thế nào?

Vogt sinh năm 1902 tại một thị trấn ven đồng cỏ Hempstead. Khi còn nhỏ, ông thường một mình khám phá vùng cỏ tự nhiên, quan sát chim và cảm nhận không gian rộng mở. Sau khi gia đình chuyển đến Brooklyn và bệnh bại liệt khiến những chuyến đi dài trở nên khó khăn, ông chuyển sang quan sát chim. Sở thích này đưa ông đến các khu bảo tồn và bộ phận điểu học của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ. [1]

Điều quan trọng không chỉ là Vogt yêu thiên nhiên, mà là ông chứng kiến môi trường sống của chim biến đổi. Trong thập niên 1930, các rãnh thoát nước được đào qua đầm lầy nhằm kiểm soát muỗi và bệnh sốt rét; chim rời khỏi những khu vực bị can thiệp. Với Vogt, đây là dấu hiệu cho thấy một giải pháp có lợi trước mắt vẫn có thể làm suy yếu cả hệ sinh thái. Từ đó, ông chuyển từ quan sát chim sang vận động bảo vệ những điều kiện giúp sự sống tồn tại. [1]

Vì sao Norman Borlaug đặt niềm tin vào công nghệ?

Borlaug sinh năm 1914 và lớn lên tại Saude, bang Iowa, trên một trang trại có đất nông, thoát nước kém và thường gặp bệnh cây trồng. Lao động nông nghiệp khi ấy nặng nhọc nhưng năng suất thấp. Bước ngoặt đến khi gia đình mua được máy kéo: phần đất trước đây dùng để trồng thức ăn cho gia súc kéo cày có thể chuyển sang cây trồng khác. Sản lượng và thu nhập tăng, tạo điều kiện mua phân bón cùng giống tốt hơn. [1]

Trải nghiệm ấy cho Borlaug thấy công nghệ không chỉ là máy móc. Nó có thể giải phóng đất, sức lao động và nguồn lực, rồi tạo thành một chuỗi cải thiện nối tiếp. Về sau, ông tập trung phát triển cây trồng kháng bệnh và trở thành gương mặt tiêu biểu của Cách mạng Xanh. Công trình của ông được ước tính đã ngăn chặn nạn đói đối với một số lượng rất lớn người, và ông nhận Giải Nobel Hòa bình năm 1970. [1]

Hai tầm nhìn thực sự bất đồng ở đâu?

Trong cách phân loại của tác giả Charles C. Mann, Vogt là hình mẫu của “nhà tiên tri”: người cảnh báo rằng dân số và tiêu dùng vượt giới hạn sẽ tàn phá hệ sinh thái. Borlaug là “nhà phù thủy”: người tin rằng tri thức và kỹ thuật có thể mở rộng giới hạn tưởng như cố định. Đây là hai cách gọi để làm rõ tư tưởng, không phải mô tả nghề nghiệp hay đánh giá ai sáng suốt hơn. [1]

Bất đồng cốt lõi nằm ở cách mỗi phía nhìn giới hạn. Theo hướng của Vogt, giới hạn sinh thái là tín hiệu buộc con người thay đổi hành vi. Theo hướng của Borlaug, giới hạn hiện tại có thể phản ánh công nghệ chưa đủ tốt. Nếu chỉ chấp nhận giới hạn, xã hội có nguy cơ để người nghèo chịu thiếu thốn. Nhưng nếu luôn tin sẽ có giải pháp mới, xã hội có thể trì hoãn việc xử lý những tổn thất mà công nghệ tạo ra. [1]

Phân bón cho thấy vì sao không bên nào có câu trả lời trọn vẹn

Phân bón nitơ là ví dụ rõ nhất cho thế giằng co này. Quy trình Haber-Bosch biến nitơ trong không khí thành amoniac dùng làm phân bón, góp phần nâng mạnh năng suất đất nông nghiệp. Theo góc nhìn của Borlaug, đó là năng lực dùng khoa học để tạo thêm lương thực trên diện tích sẵn có. Khi năng suất tăng, con người có thể dành ít lao động hơn cho việc giành giật từng phần lương thực từ đất. [1]

Tuy nhiên, nitơ dư thừa từ đồng ruộng có thể chảy vào sông, hồ và biển, thúc đẩy tảo phát triển rồi làm suy giảm lượng oxy trong nước. Nông nghiệp thâm canh còn gắn với những lo ngại về thuốc trừ sâu, tưới tiêu quá mức, đất nhiễm muối và năng lượng dùng để sản xuất phân bón. Những hệ quả này không xóa bỏ lợi ích về lương thực, nhưng cho thấy sản lượng không thể là thước đo duy nhất của một hệ thống nông nghiệp. [1]

Ngược lại, chỉ liệt kê tác hại môi trường cũng chưa trả lời được một câu hỏi thiết thực: nếu giảm đầu vào và năng suất giảm theo, phần lương thực thiếu hụt sẽ được bù bằng cách nào? Mâu thuẫn xuất hiện vì hai phía ưu tiên những mẫu số khác nhau. Một phía nhìn vào lượng thức ăn tạo ra; phía kia nhìn đồng thời vào đất, nước, môi trường sống và cộng đồng nông thôn. Muốn so sánh công bằng, các lợi ích và chi phí ấy phải được đặt trong cùng một phép cân nhắc. [1]

Di sản của họ nói gì về lựa chọn hôm nay?

Cả hai đều phải đối diện với mặt trái của con đường mình chọn. Vogt nhiều lần xung đột với các tổ chức nơi ông làm việc vì quan điểm gay gắt về tiêu dùng, dân số và chủ nghĩa tư bản. Borlaug về sau bị chỉ trích vì những hệ quả môi trường và xã hội của nền nông nghiệp công nghiệp. Ông cho rằng nhiều vấn đề bắt nguồn từ chính sách và quản lý kém, khi người giàu giành phần lớn lợi ích còn người nghèo phải gánh tác động phụ. [1]

Sự phản đối mà họ gặp phải cũng cho thấy ý tưởng không tồn tại tách rời cách áp dụng. Một giống cây cho năng suất cao có thể giúp giảm đói, nhưng quyền tiếp cận đất, nước, phân bón và thị trường quyết định ai được hưởng lợi. Tương tự, yêu cầu giảm tiêu dùng có thể hợp lý về sinh thái, nhưng tác động rất khác nhau giữa người đã dùng quá nhiều tài nguyên và người còn thiếu nhu cầu cơ bản. Cùng một nguyên tắc sẽ dẫn đến kết quả khác nếu bỏ qua sự phân phối. [1]

Vogt buộc người ta nhìn thấy những tổn thất dễ bị che khuất sau con số tăng trưởng. Borlaug buộc người ta nhớ rằng trì trệ cũng có nạn nhân, đặc biệt khi mùa màng thất bát và lương thực khan hiếm. Bài học từ hai cuộc đời không phải chia đôi mọi quyết định để mỗi bên được một nửa. Đó là đặt hai câu hỏi cạnh nhau: giải pháp tạo thêm được bao nhiêu, và nó làm hao hụt những gì? Khi cả hai câu hỏi cùng được trả lời, bảo tồn và đổi mới mới có thể trở thành những công cụ bổ sung thay vì hai khẩu hiệu loại trừ nhau. [1]