Amauta: 32 số tạp chí và khát vọng tạo nên một Peru mới

Khi ra mắt Amauta tại Lima, José Carlos Mariátegui tuyên bố tạp chí không đại diện cho một nhóm riêng lẻ mà cho cả một phong trào, một tinh thần. Lời mở đầu ấy cho thấy tham vọng lớn hơn quy mô của một ấn phẩm: dùng những tranh luận chính trị và nghệ thuật mới trên thế giới để suy nghĩ về một Peru khác. Amauta chỉ xuất bản 32 số trong giai đoạn 1926–1930, nhưng ảnh hưởng của nó kéo dài vì đã biến tạp chí thành nơi gặp gỡ giữa tư tưởng quốc tế, vấn đề xã hội Peru và nỗ lực xác lập căn tính Andes. [1]

Vì sao Mariátegui phải rời Peru?

Con đường dẫn tới Amauta bắt đầu từ báo chí. Mariátegui vào làm tại La Prensa khi mới 15 tuổi và đăng bài đầu tiên hai năm sau đó. Sau cuộc đảo chính đưa Augusto Leguía lên nắm quyền năm 1919, chính quyền gây sức ép để cây bút chỉ trích này ra nước ngoài. Biện pháp nhằm đẩy ông khỏi đời sống chính trị Peru lại vô tình mở ra một giai đoạn quan trọng: Mariátegui có cơ hội quan sát trực tiếp những biến động tư tưởng và nghệ thuật bên ngoài quê hương. [1]

Trong khoảng hai năm đi xa, ông viết loạt bài “Letters from Italy” cho El Tiempo, đồng thời gặp gỡ hoặc tìm hiểu nhiều nhân vật và khuynh hướng đương thời. Ông tiếp xúc với các nhà báo thuộc hãng TASS tại New York, phỏng vấn Henri Barbusse ở Paris, biết đến tác phẩm điêu khắc của Alexander Archipenko tại Venice và chú ý tới nghệ thuật phê phán xã hội của George Grosz ở Berlin. Những trải nghiệm ấy giúp ông nhìn nghệ thuật tiên phong như một phần của tranh luận xã hội, chứ không chỉ là thay đổi về hình thức. [1]

Khi trở lại Lima năm 1923, Mariátegui mang theo một vốn hiểu biết rộng về nghệ thuật châu Âu đương thời. Tuy nhiên, mục tiêu của ông không phải dựng một bản sao của các tạp chí châu Âu tại Peru. Câu hỏi quan trọng hơn là những ý tưởng mới có thể được biến đổi như thế nào để đối diện với hoàn cảnh riêng của đất nước, từ bất bình đẳng xã hội đến vị trí của các cộng đồng bản địa. [1]

Amauta đã tạo ra diễn đàn gì?

Amauta xuất hiện trong bối cảnh nhiều ấn phẩm độc lập tồn tại rất ngắn, đôi khi chỉ qua vài tháng. Việc duy trì được 32 số đã tạo cho tạp chí một khoảng thời gian đủ dài để hình thành mạng lưới tác giả, nghệ sĩ và độc giả. Trên các trang báo, các bản dịch tác phẩm của Sigmund Freud có thể đứng cạnh thơ César Vallejo, bài viết của Rosa Luxemburg và Gabriela Mistral, hay tác phẩm thị giác của Diego Rivera. Sự đa dạng này không đơn thuần là tập hợp những tên tuổi nổi tiếng; nó đặt văn học, nghệ thuật, tâm lý học và chính trị vào cùng một cuộc đối thoại. [1]

Cách tổ chức ấy phù hợp với tuyên ngôn rằng Amauta đại diện cho một phong trào. Một nhóm thường được xác định bằng thành viên và ranh giới tương đối rõ, còn một phong trào có thể kết nối những người không hoàn toàn đồng quan điểm. Trên Amauta, điểm chung không nhất thiết là một phong cách duy nhất, mà là nhu cầu xem xét lại xã hội Peru trong tương quan với các biến chuyển rộng hơn của thế giới. [1]

Làm sao biến nghệ thuật quốc tế thành tiếng nói Andes?

Mariátegui cho rằng nghệ thuật tiên phong tại vùng Andes cần đi qua Indigenism, khuynh hướng đưa người bản địa và văn hóa bản địa vào vị trí trung tâm của sáng tác. Đây là cách chống lại thói quen đề cao các hình mẫu đến từ bên ngoài châu lục. José Sabogal, biên tập viên mỹ thuật của Amauta và một đại diện nổi bật của Indigenism, thiết kế phần lớn bìa tạp chí. Hình đầu người đội mũ ôm sát trên số đầu tiên dần trở thành một dấu hiệu nhận diện của ấn phẩm. [1]

Lựa chọn này cho thấy Amauta không xem tính hiện đại và căn tính Andes là hai hướng đối nghịch. Các phương pháp tạo hình mới có thể được tiếp nhận, nhưng chủ thể và mối quan tâm phải gắn với Peru. Nói cách khác, hiện đại hóa nghệ thuật không đồng nghĩa với xóa bỏ đặc điểm địa phương. Với Mariátegui, điều cần thiết là chuyển hóa ảnh hưởng quốc tế thành một ngôn ngữ có khả năng nói về đời sống và lịch sử của chính đất nước mình. [1]

Indigenism có giải quyết được vấn đề đại diện?

Indigenism về sau vấp phải phê bình ngay trong cánh tả. Nhiều nghệ sĩ của phong trào là người thành thị, thuộc tầng lớp trung lưu hoặc thượng lưu và không phải người bản địa. Vì vậy, việc họ sử dụng hình ảnh bản địa đôi khi bị xem là lý tưởng hóa hoặc biến con người thành biểu tượng thẩm mỹ. Sabogal có nguồn gốc Tây Ban Nha, và ít nhất một chân dung cho thấy ông mặc trang phục bản địa; chi tiết này làm câu hỏi về người đại diện và đối tượng được đại diện trở nên khó bỏ qua. [1]

Một giới hạn khác nằm ở nội dung tranh. Hình tượng người đơn độc đi qua núi non có thể tạo ấn tượng mạnh, nhưng không nhất thiết diễn tả được những cơ chế áp bức ít đẹp mắt hơn hoặc những cuộc đấu tranh chống lại chúng. Bìa của Sabogal từng được liên hệ với bức “The Sower” của Jean-François Millet: cùng tôn vinh người lao động, song hình ảnh trang trọng về người nghèo chưa chắc đã cho thấy đầy đủ tình trạng nghèo khó. [1]

Những phê bình đó không xóa đi cam kết của Mariátegui đối với một xã hội công bằng hơn cùng các cộng đồng bản địa. Chúng lại làm rõ một căng thẳng mà Amauta đã đưa vào trung tâm đời sống trí thức: nghệ thuật có thể đề cao một cộng đồng nhưng vẫn nhìn cộng đồng ấy từ bên ngoài. Vì thế, giá trị lịch sử của tạp chí không chỉ nằm ở câu trả lời nó đưa ra, mà còn ở những vấn đề về căn tính và quyền đại diện mà nó khiến người đọc phải tranh luận. [1]

Vì sao 32 số vẫn tạo ảnh hưởng lâu dài?

Tên Amauta là một từ Quechua chỉ người thầy hoặc bậc hiền triết. Theo lời kể được ghi lại, Sabogal là người gợi ý tên này cho Mariátegui; về sau, chính Mariátegui cũng được gọi bằng biệt danh ấy. Sự gắn bó giữa người sáng lập và tạp chí thể hiện rõ ở số cuối, phát hành không lâu sau khi ông qua đời ở tuổi 35. Bìa số báo mang cảnh đen trắng gợi một lễ thức tiễn biệt và đặt ra câu hỏi ngắn: tiếp theo sẽ là gì? [1]

Amauta từng bị chính quyền Leguía chặn thư từ, cản trở phát hành và buộc phải ngừng xuất bản trong nhiều tháng. Tạp chí khép lại sau cái chết của Mariátegui, nhưng những cuộc thảo luận mà nó tạo ra không biến mất theo dây chuyền in. Ngôi nhà của ông trở thành bảo tàng, còn chân dung ông xuất hiện trên tranh tường đường phố và trong không gian nghệ thuật tại Lima. Đây là dấu hiệu cho thấy Mariátegui đã trở thành một phần của ký ức văn hóa Peru, vượt ra ngoài phạm vi độc giả ban đầu của tạp chí. [1]

Di sản đáng chú ý nhất của Amauta nằm ở phương pháp đặt vấn đề: nhìn ra thế giới nhưng không coi tư tưởng ngoại nhập là khuôn mẫu hoàn chỉnh; tìm một tiếng nói Andes nhưng không tránh né tranh luận về ai có quyền tạo ra tiếng nói ấy. Ba mươi hai số báo vì thế có thể được đọc như một phòng thử nghiệm trí thức của Peru đầu thế kỷ XX, nơi nghệ thuật, chính trị và căn tính dân tộc cùng được xem xét trong một dự án chưa hoàn tất. [1]