Chuyện ngôi mộ khóa chân, chặn cổ ở Ba Lan

Theo những niềm tin dân gian từng lưu truyền ở Ba Lan, một số người chết có thể trở lại và gây hại cho người sống. Tại nghĩa trang cổ ở Pień, các nhà khảo cổ tìm thấy một cô gái trẻ được khóa ngón chân cái và đặt lưỡi liềm ngang cổ. Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở hai vật này, mà còn ở dấu vết cho thấy chúng có thể đã được đặt vào mộ ở hai thời điểm khác nhau. [1]

Phát hiện ấy không cho biết cô gái từng làm gì, cũng không chứng minh người xưa tin cô là ma cà rồng theo nghĩa hiện đại. Nó kể một câu chuyện hẹp hơn nhưng đáng suy ngẫm: nỗi sợ có thể xuất hiện ngay khi chôn cất, rồi tăng lên đủ mạnh để khiến ai đó mở lại ngôi mộ và bổ sung một biện pháp ngăn chặn khác. [1]

Hai vật chặn giữ có ý nghĩa gì?

Cô gái được nhóm nghiên cứu gọi là Zosia, qua đời khi khoảng 17–19 tuổi. Một ổ khóa hình tam giác được gắn vào ngón chân cái bên trái. Cạnh cổ, cán lưỡi liềm cắm xuống đất, còn phần lưỡi có răng cong qua cổ họng. Cách bố trí này khiến hai đồ vật mang ý nghĩa kiềm giữ rõ rệt: khóa chân để người chết không rời mộ, còn lưỡi liềm có thể gây thương tổn nếu thi thể cố ngồi dậy. [1]

Đó là cách diễn giải từ vị trí hiện vật, không phải một cơ cấu đã từng hoạt động để chống lại hiện tượng siêu nhiên. Giá trị của ngôi mộ nằm ở hành động của người sống: họ đã lựa chọn những vật dụng cụ thể, đặt chúng sát cơ thể và biến nỗi lo vô hình thành rào cản hữu hình. Đây cũng là trường hợp đầu tiên được phát hiện có cả lưỡi liềm lẫn ổ khóa trong cùng một ngôi mộ thuộc nhóm nghi thức ngăn người chết trở lại. [1]

Vì sao ngôi mộ có thể đã bị mở lại?

Vị trí các xương chân cho thấy ổ khóa nhiều khả năng đã được gắn khi Zosia được chôn lần đầu. Trái lại, đất trong mộ bị xáo trộn và cánh tay trái nằm ở một góc khác thường. Nhóm nghiên cứu cho rằng những dấu hiệu này phù hợp với khả năng ngôi mộ từng được đào lại, có lẽ để đặt thêm lưỡi liềm ngang cổ. [1]

Nếu cách đọc đó đúng, thái độ đối với Zosia đã trải qua ít nhất hai bước. Người dự tang ban đầu đã thấy cần khóa chân cô; về sau, một người hoặc một nhóm người quay lại và tăng mức phòng ngừa. Khảo cổ học chưa thể chỉ ra chuyện gì xảy ra giữa hai lần ấy. Không còn lời kể nào cho biết đó là một cái chết khác thường, một lời đồn trong cộng đồng hay một biến cố bị gán cho người đã khuất. [1]

Có thật đây là mộ của một ma cà rồng?

Cụm từ “mộ chống ma cà rồng” dễ gợi đến răng nanh, máu, dơi và áo choàng. Những hình ảnh ấy không phản ánh đúng bối cảnh của ngôi mộ. Ở đây, “ma cà rồng” là cách gọi rộng cho một người chết bị cho là có thể trở lại với ý định gây hại, chứ không nhất thiết là sinh vật hút máu trong văn hóa đại chúng. [1]

Một dấu vết khác làm câu chuyện phức tạp hơn là các vệt xanh trên hộp sọ. Chúng có thể bắt nguồn từ một hay nhiều vật bằng đồng từng được đặt trong miệng hoặc mũi. Trong văn hóa dân gian Ba Lan, đồng được cho là có tác dụng xua đuổi strzygi, một dạng quỷ hoặc người chết nguy hiểm. Tuy nhiên, vật bằng đồng không còn được tìm thấy, nên cả bản chất của đồ vật lẫn vai trò của nó vẫn chỉ là giả thuyết. [1]

Zosia có phải người ngoài cộng đồng?

Phân tích đồng vị strontium và oxygen trong răng cho thấy Zosia có lẽ lớn lên gần Pień. DNA lại gợi ý dòng họ bên mẹ có thể bắt nguồn từ Scandinavia. Hai kết quả không nhất thiết mâu thuẫn: nguồn gốc gia đình ở nơi khác không đồng nghĩa bản thân cô là người mới đến. Vì vậy, giả thuyết cô bị đối xử khác thường chỉ vì là người ngoài không phù hợp gọn gàng với những gì tìm thấy. [1]

Tàn tích của một chiếc mũ lụa có chỉ bạc và vàng nguyên chất còn cho thấy cô có thể thuộc tầng lớp giàu có, địa vị cao. Nhưng trang phục sang trọng không đủ để xác định cô là quý tộc, càng không giải thích được vì sao cộng đồng sợ cô sau khi chết. Bộ xương cũng không có dấu vết rõ ràng của thương tích hoặc bệnh tật. Nguyên nhân tử vong và lý do cô bị nhắm đến vẫn chưa được xác định. [1]

Nghĩa trang Pień làm câu chuyện khác đi ra sao?

Zosia không phải trường hợp kỳ lạ duy nhất tại đây. Một cậu bé được chôn úp mặt, có ổ khóa tam giác ở chân phải. Ngôi mộ của em sau đó cũng bị mở; phần lớn hài cốt bị lấy đi, chỉ còn cẳng chân, bàn chân và ổ khóa. Những trường hợp lặp lại cho thấy cách mai táng khác thường tại Pień không chỉ là quyết định ngẫu nhiên dành cho một người. [1]

Nghĩa trang không xuất hiện trên bản đồ hay trong tài liệu viết đã biết, lại nằm tách khỏi làng. Các nhà nghiên cứu đặt khả năng nơi này ở trên vùng đất không được thánh hiến và dành cho những người bị cộng đồng ruồng bỏ hoặc e sợ, nhưng đó chưa phải kết luận chắc chắn. Với Zosia, nghịch lý vẫn còn nguyên: một cô gái dường như lớn lên tại địa phương, được mai táng trong trang phục đắt giá, song đồng thời bị khóa chân và chặn cổ. Ngôi mộ tiết lộ sức nặng của nỗi sợ, nhưng chưa tiết lộ điều gì đã tạo ra nỗi sợ ấy. [1]