Chuyến bay Star Dust và bức điện STENDEC: Nửa thế kỷ biến mất dưới sông băng Andes

Lúc 17 giờ 41 ngày 2 tháng 8 năm 1947, điện báo viên Không quân Chile tại Santiago nhận được một tín hiệu Morse gửi đến từ chiếc Star Dust của hãng British South American Airways. Chiếc máy bay rời Buenos Aires lúc 13 giờ 46 để bay tới Santiago, và theo báo cáo chính thức, toàn bộ các mốc thời gian ghi nhận đều được tính theo giờ GMT. Người trực máy tại trạm mặt đất Santiago cho biết tín hiệu thu được nghe rất to và rõ, nhưng được truyền đi với tốc độ rất nhanh. [1][5]

Trong bức điện thường lệ ấy, anh Dennis Harmer thông báo máy bay dự kiến sẽ tới nơi lúc 17 giờ 45. Báo cáo chính thức ghi nhận tín hiệu cuối cùng này đến trạm Santiago chỉ bốn phút trước giờ hạ cánh dự kiến. Tuy nhiên, bức điện lại kết thúc bằng từ STENDEC. Hoàn toàn không hiểu nghĩa của từ này, người nhận ở Santiago lập tức hỏi lại và nghe thấy phía máy bay lặp lại đúng từ ấy hai lần liên tiếp. Sau khoảnh khắc đó, trạm mặt đất không còn nghe thấy chiếc máy bay nữa, và mọi cuộc gọi dồn dập phát đi tiếp theo đều không nhận được hồi đáp. [1][5]

Cuộc vượt núi mù mịt không radar

Chặng đường định mệnh của chuyến bay mang số hiệu CS59 khởi hành từ London trên chiếc Avro York Star Mist vào ngày 29 tháng 7 năm 1947, rồi tới Buenos Aires ngày 1 tháng 8. Theo thông lệ của Hãng hàng không nhà nước Anh British South American Airways (BSAA), đơn vị phụ trách các tuyến đường sang vùng Caribe và Nam Mỹ, máy bay sẽ được đổi sang dòng Avro Lancastrian để thuận tiện vượt dãy Andes. Phần lớn phi cơ của hãng đều mang tên mở đầu bằng chữ "Star", gắn với truyền thống định hướng đường dài bằng các thiên thể. Chiếc Star Dust mang số đăng ký G-AGWH được đóng để chở 13 hành khách, cất cánh lần đầu ngày 27 tháng 11 năm 1945 và bàn giao cho BSAA ngày 12 tháng 1 năm 1946. Kể từ khi chính thức phục vụ vào tháng 3 năm 1946 cho đến lần ghi sổ cuối cùng ngày 22 tháng 7 năm 1947, con tàu đã tích lũy tổng cộng 1.655 giờ 15 phút hoạt động. [1][2][5]

Bước lên khoang chiếc Star Dust trong chặng bay cuối có sáu hành khách cùng năm thành viên tổ bay. Nhóm hành khách gồm một phụ nữ và năm người đàn ông, mang các quốc tịch Anh, Đức, Thụy Sĩ và Palestine. Người phụ nữ duy nhất là bà Marta Limpert, một người Đức di cư và là hành khách duy nhất được xác nhận chắc chắn đã bắt đầu hành trình từ London trước khi chuyển tiếp tại Buenos Aires. Trong số những người đàn ông có Paul Simpson, một giao liên ngoại giao mang danh hiệu King's Messenger, người được cho là đang mang theo các tài liệu mật. [1][3]

Điều khiển chuyến bay là một tổ bay thiện chiến bước ra từ khói lửa chiến tranh. Cơ trưởng Reginald Cook từng phục vụ trong Không quân Hoàng gia Anh (RAF) suốt Thế chiến II, từng bay hơn 90 phi vụ chiến đấu và được trao tặng cả hai huân chương danh giá Distinguished Service Order cùng Distinguished Flying Cross. Sát cánh cùng ông, cơ phó Norman Hilton-Cook và sĩ quan thứ hai Donald Checklin mỗi người đều có hơn 2.000 giờ bay. Điện báo viên Dennis Harmer có ba năm phục vụ thời chiến và hơn 600 giờ làm việc cho hãng, trong khi tiếp viên Iris Moreen Evans, cô gái 26 tuổi đến từ thung lũng Rhondda, từng là thượng sĩ trong lực lượng Hải quân Hoàng gia Nữ. Cả tổ bay cộng lại từng có khoảng 30 lần vượt rặng Andes, nhưng đây lại là lần đầu tiên ông Cook đảm nhiệm vai trò cơ trưởng trên tuyến này. [1][7][4]

Thời bấy giờ, việc dẫn đường không có các đài hiệu vô tuyến hỗ trợ xác định vị trí mà hoàn toàn dựa vào phương pháp ước lượng dead reckoning qua thời gian, vận tốc và quãng đường. Cơ quan chức năng công nhận ba tuyến vượt núi: bay trực tiếp, đi vòng phía bắc hoặc vòng phía nam. Cả tại London lẫn Buenos Aires, phi công đều đã được dặn không chọn tuyến trung tâm trực tiếp nếu thời tiết xấu. Dù vậy, kế hoạch bay vẫn đăng ký tuyến thẳng Buenos Aires–Santiago qua Mendoza. Chiếc phi cơ mang 1.380 gallon nhiên liệu, đủ cho sáu giờ 30 phút hoạt động, trong khi thời gian dự kiến của chặng bay chỉ là ba giờ 45 phút. Riêng chặng Mendoza–Santiago dài 106 dặm dự tính vượt qua trong 33 phút ở độ cao 26.000 feet. Về sau, báo cáo điều tra năm 1948 nhận định rằng vì là lần đầu chỉ huy tuyến vượt núi này, lẽ ra ông Cook không nên chọn tuyến trực tiếp giữa thời tiết ấy. [7][5][3]

Khi máy bay tiến sâu vào rặng núi ngập mây mù, các mốc ước lượng vẫn tiếp tục được chuyển về mặt đất. Lúc 17 giờ, chiếc phi cơ báo đang ở độ cao 20.000 feet và đang lên 24.000 feet, tốc độ hành trình 194 knot và dự kiến tới Santiago lúc 17 giờ 43. Đến 17 giờ 33, giờ hạ cánh dự kiến được điều chỉnh lại thành 17 giờ 45. Tổ bay vẫn tin rằng những phép tính cơ học chuẩn xác đang đưa họ lướt qua những đỉnh băng tuyết hiểm trở nhất Nam Mỹ. [5]

Năm ngày tìm kiếm và nửa thế kỷ đồn đoán

Khi mốc 17 giờ 45 trôi qua mà không có bóng dáng chiếc Lancastrian, báo động khẩn cấp lập tức được phát đi. Người đứng đầu BSAA, Air Vice Marshal Don Bennett, đã đích thân bay đến Nam Mỹ để trực tiếp chỉ huy chiến dịch tìm kiếm ròng rã suốt năm ngày nhưng không thành công. Cùng với những phi công BSAA khác, Don Bennett cho máy bay lượn sát những sườn núi hiểm trở, nhưng không một ai tìm thấy bất kỳ dấu vết nào của chiếc phi cơ xấu số hay những người trên khoang. [1]

Các đội cứu hộ của Chile và Argentina cũng nhanh chóng vào cuộc phối hợp. Một cuộc tìm kiếm trên diện rộng đã diễn ra và bao phủ toàn bộ khu vực xảy ra tai nạn, song xác máy bay cùng 11 con người vẫn hoàn toàn bặt tăm giữa điệp trùng băng tuyết. Đúng lúc mọi hy vọng đang dần lụi tàn, một người chơi vô tuyến bất ngờ tuyên bố đã bắt được tín hiệu SOS yếu ớt phát đi từ Star Dust, ban đầu làm dấy lên niềm tin rằng đâu đó giữa rặng Andes vẫn còn người sống sót. [1]

Hy vọng mong manh ấy nhanh chóng tắt ngấm, nhường chỗ cho nửa thế kỷ tràn ngập những đồn đoán. Việc một chiếc máy bay biến mất không để lại dấu tích đã thổi bùng hàng loạt giả thuyết ly kỳ. Có lời đồn cho rằng Star Dust bị cho nổ để tiêu hủy những tài liệu ngoại giao do King's Messenger mang theo. Thậm chí có người còn đồn đoán chiếc phi cơ đã bị UFO bắt giữ hoặc phá hủy giữa không trung. Suốt nhiều thập niên sau đó, theo The Guardian, công chúng còn liên tục truyền tai nhau lời đồn về những gián điệp Quốc xã đang trên đường trốn chạy cùng số vàng bị đánh cắp. [1][4]

Bầu không khí kỳ bí bao quanh hãng bay Anh quốc càng thêm nặng nề khi những tai ương tiếp theo liên tiếp giáng xuống. Ngày 30 tháng 1 năm 1948, chiếc Star Tiger của BSAA biến mất trên Đại Tây Dương cùng sáu thành viên tổ bay và 25 hành khách. Gần một năm sau, ngày 17 tháng 1 năm 1949, đến lượt chiếc Star Ariel biến mất trên Đại Tây Dương trong chuyến bay cất cánh từ Bermuda, mang theo bảy thành viên tổ bay và 13 hành khách. [2]

Dấu tích trồi lên từ dòng sông băng Tupungato

Đỉnh núi Tupungato nằm cách Mendoza khoảng 100 km về phía tây-tây nam và cách Santiago khoảng 80 km về phía đông. Trước đó, vào năm 1998, ở độ cao 15.000 feet, tương đương 4.600 mét, hai người leo núi Argentina đã tìm thấy một động cơ Rolls-Royce Merlin, kim loại biến dạng và quần áo rách trên bề mặt sông băng Tupungato. [3][1]

Tháng 1 năm 2000, một đoàn thám hiểm có sự hỗ trợ của các binh sĩ Argentina địa phương đã xác định hiện trường và bắt đầu thu hồi mảnh vỡ. Sang tháng 2, lực lượng vũ trang Argentina tiếp tục lên Tupungato để thu hồi các mảnh vỡ. Trong năm 2000, đoàn thám hiểm Lục quân Argentina tìm thấy thêm cánh quạt và bánh xe, trong đó có một chiếc lốp vẫn còn nguyên vẹn và căng hơi. [4][3][1]

Mảnh vỡ tập trung trong một khu vực rõ rệt, chỉ ra một vụ va chạm trực diện với mặt đất và loại trừ khả năng nổ trên không. Cánh quạt được thu hồi cho thấy động cơ vẫn chạy gần tốc độ hành trình khi va chạm. Tình trạng bánh xe chứng tỏ càng đáp vẫn thu vào, gợi ý máy bay đang bay có kiểm soát vào địa hình chứ không cố hạ cánh khẩn cấp. [1]

Lực lượng vũ trang Argentina sau đó trở lại để lấy thi thể. Các phần thi thể nằm rải rác trên sông băng trong bán kính hơn một dặm. Gió băng giá đã làm các phần thi thể khô đông và chúng không bị phân hủy do vi khuẩn. Đội tìm kiếm thu gom được ba thân người, một bàn chân trong bốt cổ ngắn và một bàn tay có móng được chăm sóc. [3][4][1]

Bức ảnh chụp bàn tay có móng được chăm sóc của một phụ nữ trẻ giữa băng đá gây tò mò khi xuất hiện trên báo ở Mendoza. Vì trên máy bay chỉ có một phụ nữ trẻ, bàn tay ấy được cho là của cô Iris Moreen Evans. [4]

Cú lừa vô hình của dòng gió jet stream

Theo Brian Dunning, gió ngược từ dòng phản lực jet stream mạnh hơn rất nhiều so với dự tính đã đánh lừa phép tính dẫn đường ước lượng, khiến tổ bay lầm tưởng chiếc máy bay đã đi xa hơn thực tế. Nghĩ rằng mình đã bay đủ lâu để vượt qua rặng Andes sừng sững, tổ bay bắt đầu cho máy bay hạ độ cao chui vào màn mây mù mịt mà không hề có bất kỳ mốc quan sát nào dưới mặt đất. Khi tiến vào vùng khuất gió của dãy núi, chiếc máy bay lập tức chạm trán các luồng sóng núi kèm theo lực khí giáng dữ dội khiến cú va chạm trở nên không thể tránh khỏi. [7]

Theo phân tích của Martin Colwell và Lawrence Hooper, chiếc máy bay có lẽ đã lao thẳng vào sườn tuyết dốc ở phía trên núi Tupungato rồi nhanh chóng bị các lớp băng tuyết rơi phủ kín. Suốt nửa thế kỷ nằm sâu dưới lòng tuyết trắng, chính dòng sông băng đã dần vận chuyển khối xác máy bay trôi chậm chạp xuống sườn núi trước khi đẩy các mảnh vỡ lộ ra ở vùng chân sông băng. [6]

Những người hoài nghi này cho rằng gió mạnh có thể đã quật ngã chiếc máy bay theo một cách khác. Một phi công nhớ lại rằng toàn bộ lực lượng khi đó đều từng được cảnh báo tuyệt đối không được bay vào các đám mây trên núi vì hiểm họa nhiễu động và đóng băng quá lớn. Đáng lưu ý, các chuyên gia hàng không cũng chỉ ra rằng chiếc Lancastrian vốn không được trang bị hệ thống khử băng nên hoàn toàn không thích hợp để bay trong điều kiện giá lạnh khắc nghiệt như vậy. [1][3]

Cuộc điều tra chính thức của Không quân Argentina vào năm 2000 cuối cùng đã mang lại câu trả lời rõ ràng. Điều tra viên Luis Estrella trực tiếp kiểm tra những mảnh vỡ được mang xuống từ hiện trường ở độ cao 16.500 feet trên núi Tupungato. Hồ sơ thời tiết lưu lại cho thấy tuyết đã rơi dày đặc suốt ba ngày liên tiếp vào đúng thời điểm chiếc Star Dust mất tích. Ông Estrella khẳng định tổ bay hoàn toàn không thể hiệu chỉnh lại vị trí khi phải di chuyển giữa thời tiết mây mù bao phủ quá dày. Cơ quan điều tra kết luận bão tuyết dữ dội cùng mây đặc là nguyên nhân khiến tổ bay không thể sửa đường bay, qua đó chính thức miễn trừ mọi trách nhiệm cho cơ trưởng Cook. [3][1]

Tại Melbourne thuộc hạt Derbyshire, John Parker, người anh em rể 78 tuổi của Cook, đã vỡ òa niềm vui khi hay tin người phi công kỳ cựu cuối cùng cũng được gột sạch mọi lời chỉ trích sau hơn nửa thế kỷ chịu điều tiếng oan khuất. [3]

Cuộc đoàn tụ muộn màng qua mẫu ADN

Sau khi sự thật về đường bay dần sáng tỏ, công việc nhận diện những mảnh hài cốt thu hồi từ lòng sông băng Tupungato bước vào giai đoạn then chốt. Đến tháng 9 năm 2002, nỗ lực lần tìm thân nhân và tiến hành các xét nghiệm ADN cần thiết của các nhà điều tra đã kéo dài suốt hai năm. [4]

Hành trình giải mã sinh học ban đầu không hề suôn sẻ khi nhiều đợt thử nghiệm liên tiếp gặp thất bại. Dù vậy, các nhà khoa học Argentina vẫn kiên trì thu thập và đối chiếu mẫu gien từ các gia đình, cuối cùng đã xác định được danh tính của năm trong số tám nạn nhân mang quốc tịch Anh trên chuyến bay định mệnh. [4]

Một trong những nút thắt của quá trình tìm kiếm được tháo gỡ nhờ sức lan tỏa của truyền hình. Sau khi chương trình Horizon của đài BBC phát sóng tập phim tài liệu về vụ tai nạn máy bay, người ta đã tìm thấy chị hoặc em gái của cô Iris Evans, và người thân này đã đến cung cấp mẫu máu để phục vụ xét nghiệm đối chiếu. [4]

Tại Nottingham, bà Margaret Coalwood nhận được thông báo rằng kết quả phân tích ADN từ mẫu máu lấy vào năm trước đã nhận diện chính xác phần hài cốt của người anh họ Donald Checklin. [4]

Sinh thời, Checklin chưa từng kết hôn, và toàn bộ những người thân ruột thịt gần nhất của ông cũng đều đã qua đời sau hơn nửa thế kỷ chiếc máy bay mất tích. Đứng trước sự thật muộn màng, bà Coalwood cùng các anh em phải cùng nhau đưa ra lựa chọn cuối cùng: làm thủ tục đưa hài cốt người anh họ trở về nước Anh hay để ông tiếp tục yên nghỉ giữa đại ngàn tuyết trắng của dãy Andes. [4]

STENDEC và bí mật của những chấm gạch Morse

Báo cáo điều tra chính thức công bố năm 1948 từng thừa nhận chưa tìm được lời giải cho STENDEC. Mãi đến năm 2000, sau tập phim tài liệu của BBC Horizon, khán giả khắp nơi đã gửi về hàng trăm cách diễn giải khác nhau. Có ý kiến cho rằng Dennis Harmer bị thiếu oxy nên đã gõ đảo chữ DESCENT thành STENDEC. Dù Lancastrian không có khoang điều áp, tổ bay vẫn đeo mặt nạ dưỡng khí, và việc anh lặp lại nguyên văn chuỗi ký tự ấy hai lần khiến giả thuyết thiếu oxy rất khó đứng vững. Những giả thuyết khác cũng lần lượt bị bóc tách: tờ The Guardian năm 2002 nêu cách giải STENDEC là chữ viết tắt thời Thế chiến II báo hiệu máy bay gặp nhiễu động mạnh, đang hạ độ cao và hạ cánh khẩn cấp. Song Brian Dunning chỉ ra một điện báo viên sẽ không dùng mật mã viết tắt kiểu đó rồi lặp lại y hệt khi trạm mặt đất báo không hiểu. Dunning cũng bác bỏ các lời giải nhắc đến chữ diesel bởi động cơ Merlin không dùng loại nhiên liệu này, đồng thời phủ nhận khả năng gõ nhầm tên Star Dust vì điện đàm thời ấy chỉ dùng số đăng ký G-AGWH. Nhóm Horizon cuối cùng kết luận toàn bộ các lời giải gửi về đều không hợp lý, ngoại trừ khả năng nhầm lẫn bắt nguồn từ chính các chấm gạch Morse. [5][1][7][4]

Bản chất của các tín hiệu vô tuyến dần đưa cuộc điều tra về đúng quỹ đạo kỹ thuật. Năm 2010, John Scherer đề xuất STENDEC rất gần với VALP, tín hiệu gọi của sân bay Valparaiso cách Santiago 110 km về phía bắc, khi hai chuỗi mã Morse chỉ khác nhau đúng một ký tự. Tuy nhiên, cách giải thích thuyết phục nhất đến từ Martin Colwell và Lawrence Hooper khi phát hiện STENDEC và cụm SCTI AR có cùng một chuỗi chấm gạch Morse, điểm khác biệt duy nhất nằm ở cách ngắt nhịp giữa các ký tự. SCTI chính là mã nhận dạng của sân bay Los Cerrillos tại Santiago. Do Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) chỉ mới triển khai mã sân bay bốn chữ cái vào tháng 4 năm 1947, nhân viên tiếp nhận ở mặt đất có thể chưa quen thuộc với mã SCTI. Ở phía bên kia dãy Andes, do không thể nghe được tín hiệu phản hồi từ Santiago, Harmer nhiều khả năng đã chủ động lặp lại cùng một thông điệp ba lần để trạm đích kịp ghi nhận. [7][1][6]

Brian Dunning cho rằng không cần phải gượng ép gắn STENDEC với nguyên nhân tai nạn, bởi chiếc máy bay vẫn sẽ lao xuống bất kể Dennis Harmer phát đi tín hiệu gì trên phím vô tuyến. Giữa băng tuyết vĩnh cửu của núi Tupungato, chiếc lốp cao su vẫn căng đầy hơi sau hành trình dài trôi theo sông băng, trở thành chứng tích câm lặng cho khoảnh khắc chiếc Star Dust lao thẳng vào vách đá khi động cơ vẫn đang quay ở tốc độ hành trình. [7][6]

Nguồn

1. 1947 BSAA Avro Lancastrian Star Dust accident (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. British South American Airways (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. Pilot finally cleared over mystery of 1947 mountain plane disaster. - Free Online Library (web.archive.org, nguồn gốc)
4. DNA clues reveal 55-year-old secrets behind crash of the Star Dust | UK news | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
5. NOVA Online | Vanished! | 1947 Official Accident Report (www.pbs.org, bài viết)
6. SAR Technology - Aviation Cold Case Response (web.archive.org, bài viết)
7. The Mystery of STENDEC - Skeptoid (skeptoid.com, bài viết)

Ảnh bìa: minh họa do AI tạo, kèm chữ; không phải ảnh tư liệu, không mô tả khuôn mặt người thật.