Năm 1590, 115 người ở thuộc địa Roanoke biến mất chỉ để lại chữ CROATOAN

Ngày 18 tháng 8 năm 1590, đúng ngày sinh nhật thứ ba của đứa cháu ngoại Virginia Dare, John White bước chân lên bờ cát đảo Roanoke. Ông trở lại để tìm gia đình cùng những người định cư khác sau ba năm đằng đẵng cách biệt, nhưng đón chào ông chỉ có sự vắng lặng kỳ lạ. Khu định cư không một bóng người, những ngôi nhà hoàn toàn trống rỗng nép mình sau hàng rào. Ngay tại một cái cây mọc trên bờ cát, White phát hiện ba chữ cái «CRO» được khắc nắn nót theo lối chữ La Mã đẹp mắt—dấu hiệu bí mật từng được hai bên thỏa thuận từ trước khi ông lên thuyền rời đi. [8]

Khi tiến sâu hơn vào bên trong, John White nhận thấy khu định cư đã được gia cố lại kiên cố, nhưng mọi thứ đều bị bỏ hoang. Manh mối tiếp theo đập vào mắt ông nằm ngay trên hàng rào gỗ: chữ «CROATOAN» được khắc thẳng vào cột gỗ. Đọc những ký tự này, White hiểu ngay rằng những người định cư đã rời khỏi nơi đây để chuyển sang đảo Croatoan. [1]

Thế nhưng ngoài dòng chữ để lại trên cây và hàng rào gỗ, khu vực này không còn bất kỳ dấu vết nào của sự sống. Toàn bộ 115 con người, gồm đàn ông, phụ nữ và trẻ em—trong đó có cả con gái lẫn đứa cháu ngoại thơ dại của White—đều đã biến mất hoàn toàn vào vùng đất hoang sơ. [9]

Cú lật lọng của người hoa tiêu

Nỗ lực này bắt đầu từ tham vọng của Sir Walter Raleigh nhằm lập một khu định cư vĩnh viễn của người Anh tại Thế giới Mới. Ngày 7 tháng 1 năm 1587, Raleigh chính thức bổ nhiệm «John White của London, Quý ông, làm Thống đốc trưởng» của vùng đất mới. Trước đó trong năm 1586, White đã thuyết phục được 113 người tham gia chuyến đi, bao gồm con gái Eleanor và con rể Ananias Dare vừa làm đám cưới tại nhà thờ St Bride's trên phố Fleet. Đoàn thám hiểm thứ hai do White dẫn đầu năm 1587 vốn được Raleigh giao nhiệm vụ tiến thẳng đến Vịnh Chesapeake để dựng nên «Cittie of Raleigh», chứ không phải quay lại dải đất Roanoke. [2][1]

Tháng 5 năm 1587, đoàn người định cư bước lên con tàu Lion để vượt đại dương dưới sự dẫn đường của hoa tiêu người Bồ Đào Nha Simon Fernandes. Ngày 22 tháng 7 năm 1587, White cùng vài người đàn ông chèo thuyền lên bờ đảo Roanoke nhằm tìm kiếm 15 người từng được Grenville để lại từ năm 1586, nhưng không thấy bất kỳ dấu vết nào. Khi White chuẩn bị đưa người trở lại thuyền để tiếp tục hành trình đến Vịnh Chesapeake vào cuối tháng 7, Fernandes bất ngờ cự tuyệt. Nhật ký của White ghi lại rằng viên phó của người hoa tiêu này đã «gọi những thủy thủ trong thuyền, ra lệnh không đưa bất kỳ người định cư nào trở lại, mà bỏ họ lại trên đảo». [2][8]

Bị bỏ lại giữa vùng đất hoang dã ngoài dự kiến, hiểm họa lập tức ập đến với đoàn người. Vài ngày sau khi đổ bộ, người định cư George Howe bị các thành viên của bộ lạc Roanoke giết chết. White liền chỉ huy một nhóm người có vũ trang đi trả đũa, nhưng cuộc đột kích biến thành tai họa khi họ tấn công nhầm vào những người thuộc bộ lạc Croatoan. [8]

Giữa những ngày tháng căng thẳng tột độ đó, con gái của White đã hạ sinh Virginia Dare, đánh dấu sự ra đời của đứa trẻ người Anh đầu tiên trên đất Bắc Mỹ. Tuy nhiên, trước tình cảnh thiếu hụt lương thực và bị cô lập, những người định cư kiên quyết yêu cầu thống đốc của mình phải vượt biển về nước để mang thêm vật tư tiếp tế cùng sự trợ giúp. Đúng 35 ngày sau khi đặt chân lên Roanoke, White miễn cưỡng bước lên thuyền trở về Anh, phải rời xa đứa cháu ngoại vừa mới chào đời và làm lễ rửa tội. [2][8]

Ba năm kẹt lại vì hạm đội Armada

Rời Roanoke vào cuối năm 1587, John White cùng hoa tiêu Simon Fernandes bắt đầu chuyến hành trình quay về Anh trong muôn vàn trắc trở,. Con tàu bị bão biển vùi dập liên miên, bệnh tật bùng phát và nguồn vật tư cạn kiệt trầm trọng, trước khi chật vật cập cảng Ireland vào ngày 16 tháng 10. Ý định duy nhất của ông khi đặt chân về nước Anh là nhanh chóng chuẩn bị để mang thêm vật tư tiếp tế quay lại đảo Roanoke ngay trong năm 1588,. [1][2][8]

Thế nhưng, những biến động quân sự tại chính quốc đã nhanh chóng làm đảo lộn kế hoạch,. Những người định cư bị bỏ lại bên bờ biển Bắc Carolina phần lớn là người Luân Đôn thuộc tầng lớp trung lưu. Họ không hay biết rằng quê nhà lúc đó đã bị kéo vào ngọn lửa của cuộc Chiến tranh Anh - Tây Ban Nha,. Đến năm 1588, căng thẳng giữa hai nước leo thang lên đỉnh điểm khi hạm đội Armada của Tây Ban Nha tập hợp lực lượng chuẩn bị tràn sang tấn công nước Anh,. [1][2][10][8]

Thời điểm đó, Nữ hoàng Elizabeth I không có một lực lượng hải quân thường trực trong tay. Để đối phó với mối đe dọa xâm lược, Nữ hoàng đã ban lệnh trưng dụng toàn bộ tàu thuyền của nước Anh vào lực lượng Hải quân. Quyết định này đồng nghĩa với việc White không còn bất kỳ con tàu nào để có thể vượt biển trở lại gặp những người định cư. Cuộc chiến tranh cùng hàng loạt lý do khác đã khiến sự trở lại của ông bị trì hoãn suốt từ năm 1588 cho đến tận năm 1590,. [8][1][2]

Mãi đến ngày 20 tháng 3 năm 1590, White mới tìm được một chỗ trên một con tàu tư nhân để rời Anh quay lại Roanoke. Khi đến nơi và đối mặt với cảnh hoang tàn, ông yêu cầu tàu đưa mình đến nơi nghi ngờ để tìm kiếm. Tuy nhiên, một cơn bão dữ dội đã thổi bạt con tàu ra khơi và đẩy họ trôi dạt về tận quần đảo Azores. Sau biến cố đó, đoàn thuyền buộc phải quay về nước Anh vào ngày 24 tháng 10 năm 1590. [8]

Sau thất bại của thuộc địa Roanoke, White chuyển đến sinh sống tại Newtown ở Kilmore, Ireland. Đến năm 1593, ông gửi lại toàn bộ nhật ký cùng những lá thư ghi chép của mình cho Richard Hakluyt. Người từng đứng đầu vùng định cư ấy có thể đã mất vào khoảng năm 1606. [8]

Bóng ma thảm sát và giả thuyết hòa nhập

Khoảnh khắc nhìn thấy dòng chữ khắc trên thân cây và hàng rào gỗ, John White tin chắc những người định cư đã di chuyển sang đảo Croatoan, nay là Cape Hatteras, để gia nhập bộ lạc Croatoan của Manteo. Nhưng trước khi ông kịp giong buồm lần theo dấu vết ấy, sóng to cùng việc mất neo đã buộc đoàn thám hiểm phải quay đầu trở về Anh. Chuyến đi năm 1590 trở thành nỗ lực cứu vãn cuối cùng của người cha và người ông. Sau khi thuộc địa thất bại, White về sống tại các điền trang của Walter Raleigh ở Ireland, chuỗi ngày còn lại chỉ chìm trong suy ngẫm về «những điều xấu và các sự kiện không may» đã phá hủy toàn bộ hy vọng của ông ở Thế giới Mới. [8][1][2]

Niềm tin của White vào bộ lạc Croatoan bắt nguồn từ mối thâm giao được gầy dựng nhiều năm trước đó. Trong chuyến hải hành ban đầu, Philip Amadas và Arthur Barlowe từng đưa hai người bản địa vượt đại dương về Anh: Wanchese thuộc người Secotan và Manteo, một người Croatan có mẹ là thủ lĩnh đảo Croatoan. Manteo gắn bó đặc biệt với người Anh, từng hai lần đặt chân tới đảo quốc sương mù và thậm chí được Nữ hoàng Elizabeth I phong làm lãnh chúa. Mặt khác, việc chia nhỏ đoàn người để tìm đường sống sót vốn đã có tiền lệ rõ ràng. Năm 1586, khi lương thực thiếu hụt nghiêm trọng ở thuộc địa Roanoke đầu tiên, người lãnh đạo lúc bấy giờ từng phân tán khoảng một trăm người định cư đi khắp vùng, bao gồm cả đảo Croatoan, để họ có thể tự kiếm thức ăn. [1][10]

Thế nhưng, những tin tức từ Tân Thế giới sau đó lại bắt đầu phủ bóng đen u ám. Sang đầu thế kỷ 17, khi những người định cư Jamestown tiến hành các cuộc điều tra về số phận của thuộc địa tiền nhiệm, những gì họ thu thập được lại là các báo cáo cho rằng những người định cư Roanoke đã bị thảm sát. [1]

Song song với nỗi lo sợ về một cuộc tàn sát, giả thuyết về sự hòa nhập vẫn âm thầm tồn tại. Suy đoán rằng những người định cư đã sống lẫn vào các bộ lạc thổ dân lân cận xuất hiện trong các tài liệu từ rất sớm, ngay từ năm 1605. Thậm chí từng có những câu chuyện kể về những người mang đặc điểm châu Âu được nhìn thấy bên trong các ngôi làng thổ dân, dẫu vậy chưa một ai tìm thấy bằng chứng quyết định nào để chứng thực điều đó. [1]

Chiếc nhẫn gia huy dưới cồn cát Hatteras

Mãi đến mùa khai quật năm 1998, dấu vết vật chất cụ thể kết nối với vùng đất mang tên Croatoan mới lộ diện dưới cồn cát. Tại địa điểm Cape Creek thuộc làng Buxton, hạt Dare, bang Bắc Carolina, Dự án Khảo cổ Croatoan của Đại học East Carolina do Giáo sư David Sutton Phelps chủ trì đã tìm thấy một chiếc nhẫn con dấu vàng 10 cara. Hiện vật này nằm lẫn trong đống mảnh vụn bao quanh một xưởng thủ công kiêm trung tâm giao thương của thổ dân, có niên đại vào khoảng năm 1650 đến 1715. [4]

Hình ảnh chạm khắc trên mặt nhẫn nhanh chóng đưa các nhà nghiên cứu quay về thế kỷ 16. Nhờ sự hỗ trợ từ các chuyên gia tại Viện Phù hiệu Hoàng gia Anh (Royal College of Arms) ở London, họ xác định được huy hiệu hình sư tử trên nhẫn thuộc về dòng họ Kendall. Lịch sử vùng đất từng ghi nhận hai người mang họ Kendall đặt chân tới Roanoke trong giai đoạn 1585–1586: một người mang danh xưng «Master» Kendall nằm trong ủy ban giám sát của Ralph Lane, và Abraham Kendall là thuyền trưởng phục vụ dưới trướng Francis Drake. Bất chấp nhiều suy đoán xuất hiện rầm rộ trên truyền thông, hồ sơ của «Thuộc địa Thất lạc» năm 1587 hoàn toàn không có ai mang họ này. Tầm quan trọng lớn nhất của chiếc nhẫn là xác nhận Cape Creek chính là địa điểm của Croatoan trong thời kỳ các chuyến thám hiểm Roanoke, chứng minh nơi đây từng tương tác với ít nhất là nhóm định cư giai đoạn 1585–1586. [4]

Tuy nhiên, câu chuyện về chất liệu của cổ vật lại dẫn tới một cú bẻ ngoặc bất ngờ. Ban đầu, Giáo sư David Phelps mang chiếc nhẫn đến một thợ kim hoàn tên Frank Riddick ở Nags Head, người quan sát bằng mắt thường rồi kết luận đó là vàng 18 cara mà không hề làm xét nghiệm cạo thử bằng axit. Sau này, nhóm nghiên cứu do nhà khảo cổ Charles Ewen tại Đại học East Carolina dẫn đầu đã dùng thiết bị huỳnh quang tia X phân tích lại chiếc nhẫn và phát hiện nó hoàn toàn bằng đồng thau, không hề có vàng. Nhà bảo tồn bang Bắc Carolina Erik Farrell xác định hàm lượng đồng trong chiếc nhẫn rất cao, đi kèm một ít kẽm cùng dấu vết của bạc, chì, thiếc và niken; tỉ lệ thành phần này «điển hình của đồng thau» từ thời kỳ đầu hiện đại. [9]

Phát hiện trên làm nảy sinh hai góc nhìn trái ngược trong giới chuyên môn. Nhà khảo cổ Charles Ewen cho rằng chiếc nhẫn có khả năng chỉ là một món hàng thông thường được sản xuất hàng loạt rồi đem giao thương với người thổ dân rất lâu sau khi nỗ lực định cư sụp đổ, thay vì là đồ vật của những người định cư Roanoke. Ngược lại, nhà khảo cổ Mark Horton thuộc Đại học Bristol lập luận rằng việc chiếc nhẫn làm bằng đồng thau thực ra càng giống với các mẫu vật tại Anh thời đó, rất có thể đã được chế tác vào những năm 1580 rồi được gìn giữ như một di vật gia truyền. Dù vậy, nhà khảo cổ Charles Heath, người từng làm việc cùng Phelps và có mặt ngay thời điểm chiếc nhẫn được tìm thấy, đã đưa ra lời cảnh báo thận trọng rằng «một hiện vật thế kỷ 16 lẻ loi tìm thấy đây đó trên Outer Banks sẽ không chứng minh được Thuộc địa Thất lạc đã được tìm thấy». [9]

Mảnh vá trên bản đồ và bí mật ở Site X

Năm 2012, các nhà nghiên cứu phát hiện một mảnh giấy vá đè lên tấm bản đồ màu nước do John White vẽ. Bên dưới lớp giấy dán che giấu ấy là hình ảnh một pháo đài nằm ở đầu vịnh Albemarle Sound, cách đảo Roanoke đúng 50 dặm về phía tây. Vị trí này trùng khớp với dòng ghi chép của White rằng những người định cư từng có ý định chuyển «năm mươi dặm vào đất liền», dù ông không bao giờ tìm thấy họ. Giới học giả suy đoán ông đã chủ động giấu ký hiệu pháo đài trước người Tây Ban Nha—những kẻ coi chuyến thám hiểm Roanoke là mối đe dọa cho quyền thống trị Bắc Mỹ và từng cử một đoàn thám hiểm đến tiêu diệt thuộc địa nhưng cũng không tìm thấy người định cư nào. [10]

Manh mối từ bản đồ dẫn tổ chức First Colony Foundation tới khai quật địa điểm Salmon Creek. Ngay trên một vách đá nhìn ra Albemarle Sound, cách đảo Roanoke 50 dặm về phía tây, nhóm khảo cổ tìm thấy nhiều mảnh gốm sứ Anh, Đức, Pháp và Tây Ban Nha. Đến năm 2015, nhóm của nhà khảo cổ Nick Luccketti tiến hành đào thám sát khu vực gần làng thổ dân Mettaquem; tại vị trí mang tên «Site X», họ thu thập được khoảng hai chục mảnh gốm sứ Anh dù dấu vết pháo đài không hề xuất hiện. Vào tháng 1, nhóm khai quật tiếp địa điểm «Site Y» cách Site X hai dặm về phía bắc và phát hiện lượng đồ gốm sứ châu Âu có số lượng cùng độ đa dạng lớn hơn rất nhiều. Những hiện vật đan xen giữa người Anh và người thổ dân Algonkin tại Salmon Creek cho thấy khả năng đoàn người Roanoke đã chuyển đến sinh sống ở khu vực này. [5][10]

Trước các phát hiện tại hiện trường, Nick Luccketti tuyên bố «số lượng và sự đa dạng của các hiện vật được phục hồi cung cấp bằng chứng thuyết phục rằng địa điểm này có người định cư từ thuộc địa năm 1587 của Raleigh». Nhà khảo cổ William Kelso, người từng dẫn đầu nỗ lực khai quật pháo đài Jamestown năm 1607, cũng tin tưởng rằng các hiện vật này «giải quyết một trong những bí ẩn lớn nhất trong lịch sử Mỹ đầu». Tuy nhiên, nhà khảo cổ Charles Ewen lại hoài nghi kết luận của Luccketti và lên tiếng phản bác: «Họ đang tìm cách chứng minh hơn là tìm cách bác bỏ lý thuyết của mình, đó mới là cách khoa học». [10]

Dù vậy, niên đại của số đồ gốm tiếp tục củng cố thêm các nghi vấn về mặt thời gian. Chuyên gia gốm sứ Jacqui Pearce thuộc Bảo tàng London nhận định rằng dường như khó có khả năng bộ sưu tập gốm sứ cụ thể này được sản xuất sau năm 1650, thời điểm những thương nhân Anh đầu tiên bắt đầu xâm nhập khu vực. Đáng chú ý, các hố đào tại cả Site X và Site Y đều vắng bóng loại tẩu thuốc bằng đất sét đầu thế kỷ 17, khiến Pearce đưa ra nhận xét: «Nếu bất kỳ cư dân nào của Thuộc địa Thất lạc hút thuốc, thì họ đã dùng tẩu thổ dân chứ không phải tẩu London». [10]

Mảnh ghép tan vỡ và những câu hỏi chưa có lời đáp

Cách các địa điểm khảo cổ trong nội địa hàng chục dặm, bờ cát đảo Hatteras cũng hé lộ những mảnh kim loại mang dấu ấn của người châu Âu. Nhà khảo cổ Mark Horton khi đó thuộc Đại học Bristol đã khai quật một ngôi làng thổ dân trên đảo và phát hiện chuôi của một thanh kiếm rapier thế kỷ 16 cùng một phần súng. Đến tháng 8 năm 2018, dưới sự bảo trợ của Hội Khảo cổ học Croatan, ông tiếp tục đào tại địa điểm từng phát hiện chiếc nhẫn gia huy và tìm thấy thêm các hiện vật có thể thuộc thời kỳ Elizabeth, bao gồm một chuôi kiếm rapier khác và mảnh kim loại từ trang phục. Người đứng đầu hội khảo cổ này, Scott Dawson, tuyên bố các hiện vật là bằng chứng cho thấy những người định cư đã hòa nhập với người Croatoan, đồng thời khẳng định họ biết đoàn người đã đi đâu và điều gì xảy ra sau đó. Horton cũng lập luận rằng dấu tích khảo cổ cho thấy thổ dân Hatteras đã tự sản xuất đạn chì và dùng súng săn hươu nai, chim muông vào những năm 1650—thay vì chế độ ăn vốn chủ yếu dựa vào cá và sò trước đó—gợi ý sự hiện diện của người châu Âu trước đợt di dân thứ hai của người Anh vào cuối thế kỷ 17. Dù vậy, chính Horton vẫn cảnh báo toàn bộ vật phẩm tại Hatteras đều nằm trong tầng văn hóa có niên đại từ giữa đến cuối thế kỷ 17, nghĩa là chúng hoàn toàn có thể là di vật gia truyền hoặc hàng hóa trao đổi từ Jamestown. Nhà khảo cổ Charles Heath cũng phản bác giả thuyết hòa nhập khi cho rằng số đồ vật châu Âu này đã được các chủ nhân thổ dân—và những thế hệ người bản địa tiếp theo—sử dụng, cải biến, trao đổi qua lại, đánh rơi, vứt bỏ hoặc lưu giữ suốt nhiều năm. [10][9]

Bên cạnh hiện vật, điều kiện sinh tồn khắc nghiệt khiến bức tranh di cư càng thêm phân mảnh. Nhà khảo cổ Luccketti nghi ngờ khả năng một lượng lớn cư dân thuộc địa cùng đổ dồn về Croatoan, bởi dữ liệu môi trường cho thấy lượng mưa khan hiếm suốt thập kỷ sau khi đoàn người đặt chân tới vùng đất mới: «Bạn không thể đổ một trăm người lên một hòn đảo trong thời hạn hán». Trước các hiện vật rải rác từ Site X, Site Y cho tới Hatteras, Horton lập luận rằng những người định cư Thất lạc đã tản mát theo nhiều hướng khác nhau để hòa nhập vào các cộng đồng bản địa. Ông so sánh thảm cảnh ấy với biến cố sau một vụ đắm tàu: «Trật tự sụp đổ và bạn kết thúc với một số trại người sống sót». Trong khi đó, tại chính pháo đài Fort Raleigh trên đảo Roanoke—địa điểm được cho là khu định cư ban đầu—cuộc khai quật vào mùa thu năm 2016 của Cơ quan Công viên Quốc gia không tìm thấy bất kỳ dấu vết nào của những người định cư, dù trước đó cùng năm họ từng phát hiện vài mảnh bình dược thảo gần như chắc chắn có niên đại từ thế kỷ 16. [10][9]

Ngày John White bước chân lên bờ cát đảo Roanoke trong sự lặng câm của khu định cư hoang tàn, manh mối duy nhất hướng về gia đình ông chỉ là dòng chữ CROATOAN tạc sâu vào cột gỗ. Người cha và người ông ấy đã vĩnh viễn không thể tìm lại con gái hay đứa cháu ngoại Virginia Dare giữa bờ cõi mênh mông. Giữa vùng đất ngập tràn giông bão và khô hạn, đoàn người dường như đã phân tán để giành giật sự sống, hòa số phận của mình vào dòng chảy sinh tồn cùng các bộ tộc bản địa. [1][8][10]

Nguồn

1. Roanoke Colony (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. John White (colonist and artist) (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. Commemorating Fort Raleigh (U.S. National Park Service) (www.nps.gov, nguồn gốc)
4. Guide to the Croatan Archaeological Site Collection (web.archive.org, nguồn gốc)
5. Salmon Creek Property Transferred to State for New Natural Area | NC State Parks (web.archive.org, nguồn gốc)
6. Set fair for Roanoke : voyages and colonies, 1584-1606 : Quinn, David B : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
7. A kingdom strange : the brief and tragic history of the lost colony of Roanoke : Horn, James P. P : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
8. John White (U.S. National Park Service) (www.nps.gov, nguồn gốc)
9. The Mystery of Roanoke Endures Yet Another Cruel Twist | History | Smithsonian (web.archive.org, bài viết)
10. Newfound survivor camp may explain fate of the famed Lost Colony of Roanoke | National Geographic (www.nationalgeographic.com, bài viết)

Ảnh bìa: Ken Lund from Reno, Nevada, USA · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons. Bố cục và chữ do Trải Nghiệm Sống thực hiện.