Chuyện kể Lizzie Borden: Khi bài đồng dao lấn át một vụ án chưa có lời giải

Theo bài đồng dao nổi tiếng, Lizzie Borden dùng rìu bổ mẹ 40 nhát rồi giết cha bằng 41 nhát nữa. Câu chuyện có vần điệu ấy dễ nhớ đến mức gần như trở thành bản án trong trí nhớ đại chúng. Nhưng khi đối chiếu với những gì được ghi nhận về vụ án tại Fall River, Massachusetts, ngày 4/8/1892, cả danh tính nạn nhân, loại hung khí, số vết thương lẫn mức độ chắc chắn về thủ phạm đều khác xa lời hát. [1]

Điều đáng chú ý nhất không phải bài đồng dao sai một vài chi tiết, mà là nó biến một vụ án chưa được giải quyết thành câu chuyện có thủ phạm, hành động và kết cục rõ ràng. Lizzie từng bị xét xử nhưng được tuyên trắng án; không ai khác bị kết tội. Bởi vậy, câu hỏi còn lại không chỉ là ai đã giết Andrew và Abby Borden, mà còn là vì sao phiên bản truyền miệng lại có sức sống mạnh hơn hồ sơ vụ án. [1]

Người bị gọi là “mẹ” thực ra là ai?

Nạn nhân nữ trong bài đồng dao được gọi là mẹ của Lizzie, nhưng Abby Borden là mẹ kế. Andrew Borden kết hôn với Abby Durfee Gray vào năm 1865, sau khi người vợ đầu qua đời. Abby trở thành mẹ kế của hai con gái Andrew là Emma và Lizzie. Việc thay đổi một quan hệ gia đình tưởng như nhỏ lại khiến câu chuyện mang sắc thái khác: câu hát gợi cảnh một người con giết mẹ ruột, trong khi hoàn cảnh thực tế phức tạp hơn. [1]

Quan hệ giữa Lizzie và Abby cũng không thể thu gọn thành một kết luận chắc chắn. Có lời kể rằng hai người xa cách, Lizzie đã thôi gọi Abby là “mẹ” và từng nói những lời gay gắt về bà. Tuy nhiên, những người quen khác lại cho rằng quan hệ ấy không tệ. Các mô tả trái chiều có thể gợi ra căng thẳng trong gia đình, nhưng tự chúng không xác định được động cơ hay thủ phạm. [1]

Đó có thực sự là một chiếc rìu lớn?

Câu mở đầu của bài đồng dao gắn Lizzie với một chiếc rìu, trong khi loại hung khí được cho là phù hợp hơn với thương tích là rìu nhỏ cầm tay. Sự khác biệt có ý nghĩa vì rìu lớn có đầu nặng và cán dài, còn rìu nhỏ nhẹ hơn, dễ sử dụng và dễ che giấu hơn. Hình ảnh chiếc rìu lớn tạo ấn tượng dữ dội, nhưng không phản ánh chính xác công cụ được đặt ra trong quá trình điều tra. [1]

Cảnh sát từng tìm thấy trong tầng hầm nhà Borden một chiếc rìu nhỏ bị gãy cán. Tuy vậy, lưỡi của nó sạch và vật này không được xác nhận là hung khí. Vì thế, nói rằng vụ án có liên quan đến rìu nhỏ không đồng nghĩa với việc nhà chức trách đã tìm được chính xác món đồ gây án. Khoảng trống ấy rất quan trọng: một hình ảnh biểu tượng đã tồn tại hơn một thế kỷ, còn vật chứng quyết định thì chưa bao giờ được xác lập. [1]

Con số 40 và 41 đã phóng đại điều gì?

Hai con số làm nên nhịp điệu đáng nhớ của bài đồng dao cũng là phần sai lệch rõ nhất. Abby bị sát hại trước trong phòng dành cho khách ở tầng hai, nơi bà đang dọn dẹp. Bà chịu khoảng 18 hoặc 19 nhát vào phía sau đầu. Khoảng một tiếng rưỡi sau, Andrew bị giết khi đang nằm trên ghế sofa trong phòng khách, với khoảng 10 hoặc 11 nhát vào mặt. [1]

Số vết thương thực tế vẫn cho thấy mức độ bạo lực khủng khiếp, nhưng thấp hơn nhiều so với 40 và 41. Hai con số trong câu hát vừa tạo vần vừa đẩy vụ án sang dạng truyện kinh dị có cấu trúc cân đối: một nạn nhân nhận 40 nhát, người tiếp theo nhận thêm một nhát. Hiện trường thật không có sự gọn ghẽ ấy. Chính nhịp điệu đã giúp chi tiết bịa đặt trở nên dễ thuộc hơn những con số không đồng đều. [1]

Vì sao Lizzie không bị kết tội?

Lizzie là nghi phạm trung tâm, và cả cảnh sát điều tra lẫn thẩm phán phụ trách vụ án đều cho rằng bà có khả năng là thủ phạm. Tuy nhiên, nghi ngờ không thay thế được chứng cứ. Cảnh sát không tìm thấy hung khí đã được xác nhận, cũng không phát hiện máu trên người hoặc quần áo của Lizzie. Lời khai của bà có những điểm thiếu nhất quán, nhưng tình trạng dùng morphine do bác sĩ cho để trấn tĩnh sau cú sốc được xem là một yếu tố có thể ảnh hưởng đến lời khai. [1]

Dư luận khi ấy không hoàn toàn nhất trí như bài đồng dao về sau khiến người ta tưởng. Một số người tin Lizzie có tội; các nhóm hoạt động cho quyền phụ nữ và tổ chức nhà thờ lại bảo vệ bà, phần nào dựa trên hình ảnh một phụ nữ tham gia từ thiện và sinh hoạt tôn giáo. Cuối cùng, Lizzie được tuyên trắng án vì bên buộc tội không đưa ra đủ chứng cứ để kết tội, chứ phiên tòa không xác định được ai khác đã thực hiện vụ sát hại. [1]

Động cơ nào là dữ kiện, động cơ nào chỉ là giả thuyết?

Nhiều động cơ đã được gán cho Lizzie. Một giả thuyết cho rằng bà muốn trả thù vì Andrew giết những con chim bà chăm sóc. Giả thuyết khác tập trung vào tiền bạc: Andrew giàu có nhưng gia đình sống khá tiết kiệm, trong ngôi nhà không có điện hay nước máy; sau khi được tuyên trắng án, Lizzie dùng phần thừa kế để mua một dinh thự lớn. Những chi tiết này tạo thành câu chuyện có vẻ hợp lý, nhưng không chứng minh được ý định giết người. [1]

Không có lời thú nhận, hung khí được xác nhận hay bản án dành cho bất kỳ ai. Vì vậy, cách kể chính xác nhất vẫn phải để ngỏ thủ phạm. Bài đồng dao đáng nhớ không phải vì nó giải được vụ án, mà vì nó cho thấy một câu chuyện có vần có thể xóa mất sự dè dặt của hồ sơ pháp lý: nghi phạm biến thành hung thủ, mẹ kế thành mẹ ruột, rìu nhỏ thành rìu lớn và hàng chục vết thương bị nâng thành 81 nhát. [1]