Lời kể trong nhà giam: Lizzie Borden bị báo chí biến thành quái vật ra sao?

Theo lời kể được lưu lại, Lizzie Borden không khóc trước công chúng sau vụ cha và mẹ kế bị sát hại tại Fall River năm 1892. Nhưng trong nhà giam, khi không còn nhiều ánh mắt dõi theo, cô được mô tả với đôi mắt đỏ vì những đêm mất ngủ và một trạng thái suy sụp khác hẳn hình ảnh “người đàn bà vô cảm” trên mặt báo. Câu hỏi đáng chú ý không chỉ là Lizzie có liên quan đến vụ án hay không, mà còn là báo chí đã biến một nghi phạm thành nhân vật huyền thoại như thế nào. [1]

Vụ án tạo nên một nhân vật công chúng

Sáng 4 tháng 8 năm 1892, thi thể Andrew Borden và người vợ thứ hai của ông, Abby, được phát hiện trong ngôi nhà của gia đình tại Fall River, Massachusetts. Cả hai bị tấn công bằng rìu. Lizzie, con gái út của Andrew, nhanh chóng trở thành tâm điểm điều tra, dù vụ án chưa bao giờ được chứng minh dứt khoát là do cô gây ra. [1]

Những gì khiến công chúng chú ý không chỉ là các dấu vết được cho là tình tiết buộc tội, trong đó có chuyện Lizzie từng tìm cách mua chất độc trước vụ án, mà còn là cách cô cư xử trong quá trình điều tra. Sau này, việc bác sĩ từng kê morphine cho cô được nhắc đến như một yếu tố có thể giải thích phần nào hành vi bị xem là kỳ lạ. Tuy vậy, báo chí đã nhanh chóng lấp đầy khoảng trống bằng suy đoán. [1]

Báo chí đọc cảm xúc qua vẻ bề ngoài

Sau khi Lizzie bị bắt, các tờ báo liên tục đăng manh mối, gợi ý và giả thuyết. Họ gọi cô bằng những tính từ tương đương với kỳ lạ, dửng dưng, vô cảm và bất thường. Một người phụ nữ thuộc gia đình khá giả bị đặt vào khuôn mẫu mà độc giả có thể dễ dàng nhận ra: nếu không khóc trước mặt mọi người, cô hẳn phải không có cảm xúc. [1]

Lối mô tả ấy có sức mạnh đặc biệt trong một vụ án chưa có lời giải chắc chắn. Cùng một hành vi im lặng có thể được hiểu là choáng váng, tự chủ, sợ hãi hoặc che giấu điều gì đó. Nhưng khi báo chí chọn cách diễn giải nghiêm khắc nhất, cách diễn giải ấy dần trở thành “tính cách” của Lizzie trong mắt công chúng, thay vì chỉ là một ấn tượng chưa chắc chắn. [1]

Khi không còn ai nhìn thấy

Theo cuốn The Borden Murders: Lizzie Borden and the Trial of the Century của Sarah Miller, Lizzie từng khóc đến mức phát bệnh và nôn mửa dữ dội sau khi bị bắt. Tuy nhiên, cô chỉ để mình hoàn toàn suy sụp khi trong phòng không còn ai ngoài nữ quản giáo. Chi tiết này không chứng minh cô vô tội, nhưng cho thấy vẻ bình thản nơi công cộng không đủ để kết luận một người không đau khổ. [1]

Sự tương phản ấy là điểm quan trọng trong câu chuyện. Một người có thể cố giữ dáng vẻ ngay ngắn trước điều tra viên, luật sư, hàng xóm và báo chí, rồi mới bộc lộ phản ứng thật khi ở một mình. Đây là cách giải thích cho hành vi được thuật lại, không phải lời chẩn đoán tâm lý hay bằng chứng quyết định về vai trò của Lizzie trong vụ án. [1]

Buổi phỏng vấn hiếm hoi trong tù

Trong thời gian chờ xét xử, Lizzie có một cuộc phỏng vấn hiếm hoi với Kate McGuirk, một người từng quen biết cô. Bài viết mô tả đôi mắt Lizzie đỏ vì những đêm dài khóc và nhấn mạnh sự khốn đốn của việc bị giam giữ: cô thiếu ngủ, ít được vận động và không có thời gian ở ngoài trời. [1]

Điều làm cô khó chịu nhất vào ban đêm là căn phòng tối. Nhà giam không cho cô dùng nến để đọc sách, còn cô nói mình không muốn nhận ngoại lệ trái với nội quy. Qua lời kể này, Lizzie hiện ra như một người đang cố duy trì một sinh hoạt quen thuộc giữa hoàn cảnh bị tước đoạt tự do, thay vì chỉ là hình tượng lạnh lùng mà báo chí đã dựng lên. [1]

McGuirk cũng ghi nhận rằng Lizzie biết rõ công chúng đang nói cô không hề đau buồn. Lizzie thừa nhận mình không bộc lộ cảm xúc trước đám đông, nhưng cho rằng những người thân và bạn bè có thể nhìn thấy một mặt khác khi cô ở riêng. Cách cô tự giải thích vừa là lời phủ nhận hình ảnh trên báo, vừa cho thấy cô ý thức rất rõ mình đang bị công chúng phán xét. [1]

Một lời kể có đủ thay đổi huyền thoại không?

Cuộc phỏng vấn không khiến mọi người tin Lizzie. Một số tờ báo, trong đó có Fall River Globe, vẫn nghi ngờ cô. Sarah Miller đánh giá rằng bài viết có thể phản ánh hai khả năng cùng lúc: Lizzie đã bị báo chí hiểu sai nghiêm trọng, hoặc cô và McGuirk đã trình bày một hình ảnh được tính toán rất khéo. Không có cơ sở để chọn một khả năng như sự thật cuối cùng. [1]

Mười hai bồi thẩm viên tuyên Lizzie không có tội, và cô được tha bổng ngày 20 tháng 6 năm 1893. Khi ấy, phản ứng được thuật lại của cô rất ngắn gọn: muốn về nhà. Bản án khép lại phiên tòa, nhưng không khép lại lời đồn. Lizzie vẫn bị người dân Fall River xa lánh, còn hình ảnh “nữ sát nhân” tiếp tục sống trong sách báo và các tác phẩm truyền hình nhiều thập niên sau. [1]

Điều còn lại từ câu chuyện này không phải một lời giải mã vụ án. Đó là lời nhắc rằng sự im lặng trước công chúng chỉ cho thấy một phần rất nhỏ của con người. Lizzie có phạm tội hay không vẫn là điều chỉ cô biết chắc, nhưng truyền thuyết về cô đã được hình thành không chỉ từ các dấu vết của vụ án, mà còn từ cách báo chí diễn giải một gương mặt không khóc. [1]