Chuyện kể về “nàng tiên xanh”: Vì sao absinthe bị gán cho tội ác?

Theo lời kể về vụ án Jean Lanfray năm 1905, một người đàn ông ở Commugny, Thụy Sĩ, đã uống rất nhiều loại rượu trước khi sát hại vợ và hai con gái. Thế nhưng trong trí nhớ công chúng, hai ly absinthe màu xanh nhạt lại trở thành nhân vật chính. Câu trả lời ngắn gọn là: absinthe bị gán tội vì nó đã đứng đúng giao điểm giữa một thảm kịch gây chấn động, chiến dịch chống rượu, nỗi lo xã hội và những lời giải thích y khoa còn thiếu chắc chắn. [1]

Hai ly rượu và một bản án của dư luận

Lanfray bắt đầu uống từ sáng sớm với một ly absinthe pha nước, sau đó uống thêm một ly nữa. Trong ngày, ông ta còn dùng nhiều ly vang mạnh, cà phê pha brandy và tiếp tục uống hết một lượng vang lớn tại nhà. Khi nổ súng, ông ta nói mình không nhớ đã làm gì. Tuy nhiên, báo chí gọi đây là “vụ giết người bằng absinthe”, còn thị trưởng địa phương tuyên bố absinthe là nguyên nhân chính của hàng loạt tội ác đẫm máu. [1]

Điểm đáng chú ý không nằm ở việc Lanfray có uống absinthe, mà ở cách một chi tiết được tách khỏi toàn bộ chuỗi sự việc. Hai ly chất lỏng màu xanh dễ trở thành biểu tượng hơn một ngày uống hỗn hợp nhiều loại rượu, một gia đình đang xung đột và một người đã say nặng. Khi câu chuyện được kể lại theo cách ấy, đồ uống biến thành thủ phạm có hình dạng rõ ràng, còn những yếu tố phức tạp hơn bị đẩy ra sau. [1]

“Cơn điên do absinthe” được tạo ra thế nào?

Tại phiên tòa, luật sư của Lanfray trình bày ông như một trường hợp điển hình của một chứng trạng được cho là đặc trưng của absinthe, thường gọi là “cơn điên do absinthe” hoặc “absinthism”. Khái niệm này mô tả những cơn giận dữ dữ dội, co giật và mất trí nhớ mà người ta cho là đặc trưng của absinthe. Một bác sĩ tâm thần có ảnh hưởng khi đó cũng ủng hộ cách giải thích này. [1]

Nhưng bên công tố nhấn mạnh điều ngược lại: lượng rượu khác mà Lanfray đã uống lớn hơn nhiều so với hai ly absinthe. Tranh luận ấy cho thấy một vấn đề quan trọng của vụ án: cùng một hành vi có thể được đọc như bằng chứng cho một căn bệnh đặc biệt, hoặc như hậu quả bi thảm của việc uống quá mức nói chung. Tòa tuyên Lanfray phạm bốn tội giết người; ba ngày sau, ông ta tự sát trong tù. [1]

Khoa học thời đó đã củng cố nỗi sợ ra sao?

Một phần danh tiếng đen tối của absinthe đến từ công trình của bác sĩ tâm thần Valentin Magnan. Trong các thí nghiệm được nhắc lại vào thời kỳ đó, ông cho động vật tiếp xúc với dầu ngải cứu và quan sát thấy kích động rồi co giật; con vật tiếp xúc với rượu chỉ say. Từ sự khác biệt này, ông cho rằng absinthe tạo ra một dạng tác động riêng, khác với chứng nghiện rượu. [1]

Cách suy luận ấy rất dễ thuyết phục trong bối cảnh xã hội khi người ta đã lo sợ sự suy thoái của quốc gia, bệnh tâm thần và những biến đổi nhanh chóng do công nghiệp hóa. Nhưng các ý kiến phản biện chỉ ra rằng động vật hít lượng dầu ngải cứu đậm đặc không tương đương với con người uống absinthe đã pha loãng. Một thí nghiệm như vậy không tự động giải thích được hành vi của mọi người uống absinthe. [1]

Vì sao một đồ uống lại thành vấn đề chính trị?

Trước vụ Lanfray, các phong trào chống absinthe đã hoạt động ở châu Âu, nhưng vụ án biến nỗi lo đạo đức thành yêu cầu chính trị. Chỉ trong vài ngày, một kiến nghị cấm absinthe ở Thụy Sĩ thu được 82.000 chữ ký. Vaud, nơi Commugny tọa lạc, cấm đồ uống này chưa đầy một tháng sau cái chết của Lanfray; Geneva cũng làm theo, rồi Thụy Sĩ ban lệnh cấm trên toàn quốc vào năm 1910. [1]

Đằng sau cuộc vận động còn có những lợi ích kinh tế. Các nhà sản xuất vang xem absinthe là đối thủ đang nổi lên, nhất là sau những năm vườn nho bị dịch bệnh khiến vang khan hiếm và người lao động chuyển sang loại đồ uống mạnh, rẻ hơn. Báo chí giật gân cung cấp hình ảnh dễ nhớ về “nàng tiên xanh” biến thành “con quỷ xanh”. Khoa học chưa thống nhất, nhưng biểu tượng chính trị thì đã đủ mạnh để dẫn đường cho luật cấm. [1]

Điều còn lại sau huyền thoại

Những nghiên cứu sau này tập trung vào thujone, một hợp chất trong cây ngải cứu. Thujone không tạo ra phản ứng giống chất gây tác động chính trong cần sa; ở liều cực cao, nó có thể liên quan đến co thắt và co giật. Tuy vậy, các phân tích về absinthe trước thời kỳ cấm cho thấy hàm lượng thujone thấp hơn nhiều so với những ước tính cũ. Vì absinthe chủ yếu vẫn là một loại rượu có nồng độ cao, cách giải thích giản dị hơn là tình trạng ngộ độc và nghiện rượu lâu dài. [1]

Vì thế, câu chuyện Jean Lanfray không chứng minh rằng absinthe có thể biến một người bình thường thành sát nhân. Nó cho thấy một xã hội có thể chọn một vật thể nổi bật để gói vào đó nỗi sợ về rượu, giai cấp, sự suy đồi và thay đổi hiện đại. Khi nhìn lại chiếc ly màu xanh, điều đáng nhớ không phải là một lời giải siêu nhiên, mà là cách một thảm kịch có thể được kể lại cho đến khi biểu tượng lấn át toàn bộ hoàn cảnh. [1]