Chuyện kể về bác sĩ định biến quần áo thành vũ khí sốt vàng

Theo câu chuyện được ghi lại, ban ngày bác sĩ Luke Pryor Blackburn chữa cho người mắc sốt vàng tại Bermuda; ban đêm, ông bí mật thu gom quần áo và chăn đệm dính dịch tiết của người bệnh đã chết. Blackburn bị cáo buộc muốn đưa những món đồ ấy tới các thành phố miền Bắc và khu vực do quân Liên bang kiểm soát. Kế hoạch dựa trên một sai lầm then chốt: ông tin rằng vật dụng nhiễm máu, mồ hôi hoặc chất nôn có thể truyền sốt vàng, trong khi căn bệnh này chủ yếu lây qua muỗi Aedes aegypti. [1]

Vì sao quần áo bị xem là một vũ khí?

Năm 1864, phe Liên minh miền Nam đang thất thế và tìm cách đảo ngược tình hình. Blackburn từng chứng kiến sức tàn phá của sốt vàng nên được cho là đã nghĩ tới việc gieo bệnh vào hàng ngũ đối phương. Ông chờ một đợt dịch để lấy vật dụng của người bệnh, rồi thuê Godfrey Joseph Hyams mang các hòm quần áo đi bán tại những nơi có quân Liên bang. Trong cách tính ấy, một cuộc mua bán bình thường sẽ trở thành phương tiện phát tán bệnh mà người mua không hay biết. [1]

Suy luận của Blackburn có vẻ nhất quán nếu chấp nhận tiền đề rằng quần áo giữ lại tác nhân gây bệnh. Máu và chất nôn nhìn thấy được khiến món đồ có vẻ nguy hiểm, còn găng tay tạo cảm giác rằng chỉ cần tránh tiếp xúc trực tiếp là có thể tự bảo vệ. Nhưng vẻ bẩn và đường lây thực sự là hai vấn đề khác nhau: một vật có thể gây ghê sợ mà vẫn không đưa tác nhân gây một bệnh cụ thể sang người khác theo cách người ta tưởng. [1]

Sai lầm y học nằm ở đâu?

Vào thời điểm ấy, virus chưa được phát hiện và muỗi chủ yếu bị xem là loài gây phiền toái, chưa phải vật trung gian truyền sốt vàng. Vì vậy, Blackburn đã gán khả năng lây bệnh cho những dấu vết dễ nhận thấy trên quần áo. Kiến thức hiện nay cho biết sốt vàng là bệnh do virus và chủ yếu được truyền bởi muỗi Aedes aegypti. Quần áo bẩn không thay thế được mắt xích truyền bệnh đó. [1]

Có thể hình dung sai lầm này như việc nhìn thấy dấu chân cạnh một cánh cửa rồi cho rằng dấu chân đã mở khóa. Dấu vết có liên quan đến nơi người bệnh từng nằm, nhưng sự hiện diện của nó không tự giải thích cơ chế truyền bệnh. Khi cơ chế còn chưa rõ, một mối liên hệ bề ngoài rất dễ bị hiểu thành nguyên nhân trực tiếp, đặc biệt nếu người quan sát đã tin sẵn rằng vật dụng của bệnh nhân mang theo căn bệnh. [1]

Kế hoạch đã được thực hiện đến mức nào?

Câu chuyện kể rằng Blackburn cất quần áo và ga giường vào các hòm, sau đó giao cho Hyams đem bán. Hyams về sau khai báo âm mưu với lãnh sự quán Mỹ tại Toronto khi không nhận được khoản tiền đã được hứa. Lời khai của ông được củng cố phần nào bởi lời kể từ Bermuda và hồ sơ về các cuộc bán đấu giá. Tuy nhiên, phần lớn số hòm đã thất lạc, còn một số chi tiết trong lời khai không thể xác nhận. [1]

Blackburn phủ nhận việc lập kế hoạch phát tán sốt vàng. Ông bị cảnh sát Canada bắt vào năm 1865 với cáo buộc âm mưu tiến hành hành động chiến tranh từ lãnh thổ trung lập, nhưng được tuyên trắng án vì chứng cứ chỉ mang tính gián tiếp. Bởi vậy, phần có thể kể thận trọng là đã xuất hiện một cáo buộc nghiêm trọng cùng những dấu vết hỗ trợ; không thể biến mọi tình tiết do Hyams thuật lại thành sự thật đã được tòa án xác lập. [1]

Những hòm đồ có thật sự gây dịch không?

Không có kết quả nào trong câu chuyện chứng minh các hòm quần áo đã làm bùng phát sốt vàng. Chính cơ chế truyền bệnh hiện được biết đến cũng cho thấy vì sao kỳ vọng của Blackburn sai hướng: ông tập trung vào vật dụng dính dịch tiết thay vì muỗi truyền virus. Việc các món đồ được chuyển đi, nếu đúng như lời kể, chỉ cho thấy nỗ lực thực hiện kế hoạch; nó không chứng minh kế hoạch có hiệu quả sinh học. [1]

Sự phân biệt này rất quan trọng. Ý định dùng bệnh tật làm vũ khí và khả năng kỹ thuật của thứ vũ khí ấy là hai câu hỏi riêng. Một người có thể hành động theo niềm tin sai, gây ra nguy cơ đạo đức và xã hội nghiêm trọng, ngay cả khi phương pháp không tạo được kết quả mong muốn. Trong trường hợp Blackburn, điểm đáng sợ không nằm ở một trận dịch đã được chứng minh, mà ở việc hiểu biết y học thiếu hụt đã được đưa thẳng vào một kế hoạch thời chiến. [1]

Câu chuyện cho thấy khoa học chưa hoàn chỉnh nguy hiểm ra sao?

Blackburn qua đời trước khi muỗi được xác nhận là vật trung gian truyền sốt vàng. Nghịch lý trong cuộc đời ông là một bác sĩ nổi tiếng vì chữa bệnh lại bị gắn với kế hoạch lợi dụng chính căn bệnh ấy. Sau chiến tranh, ông tiếp tục tham gia chống dịch, trở về Kentucky, làm nghề y và sau đó trở thành thống đốc. Danh tiếng cứu trợ bệnh nhân dần lấn át tai tiếng thời chiến của ông. [1]

Câu chuyện không chỉ nói về một bác sĩ có hai khuôn mặt đối lập. Nó còn cho thấy kiến thức chưa hoàn chỉnh có thể trở nên nguy hiểm khi được kết hợp với sự tuyệt vọng và mục tiêu quân sự. Blackburn hiểu sức tàn phá của sốt vàng nhưng hiểu sai cách bệnh di chuyển giữa người với người. Khoảng trống giữa hai điều ấy đã biến những hòm quần áo thành một vũ khí trong trí tưởng tượng, dù hiệu quả thực tế của chúng chưa từng được chứng minh. [1]