Cuốn sách lật biến Adam thành nàng tiên cá đã dạy trẻ em điều gì?

Trong ấn bản Metamorphosis năm 1816, một đứa trẻ có thể lật các vạt giấy để biến Adam thành Eve, rồi tiếp tục ghép thành nàng tiên cá. Trò biến hình ấy không chỉ nhằm gây ngạc nhiên: cuốn sách đồng thời dạy người đọc nhỏ tuổi phân biệt sinh vật tưởng tượng với thế giới thật, theo dõi một câu chuyện bằng hình ảnh, làm quen với chữ và số, đồng thời suy ngẫm về vòng đời cùng cái chết. Điều đáng chú ý là bài học không nằm yên trên trang giấy; trẻ phải dùng tay tạo ra từng bước biến đổi mới nhìn thấy trọn vẹn ý nghĩa của nó. [1]

Các vạt giấy đã kể chuyện bằng cách nào?

Metamorphosis thuộc loại sách chuyển động thường được gọi là flap book hoặc harlequinade. Hình người và con vật được chia thành những phần có thể lật. Mỗi lần đổi một phần, người đọc giữ lại vài nét của hình cũ nhưng tạo ra một nhân vật mới. Vì thế, Adam, Eve và nàng tiên cá không xuất hiện như ba tranh hoàn toàn tách biệt; chúng nối tiếp nhau trên cùng một cấu trúc, khiến hành động lật giấy trở thành một phần của câu chuyện. [1]

Cơ chế này buộc người đọc quan sát quan hệ giữa các mảnh hình. Muốn hiểu sự biến đổi, trẻ phải nhớ hình trước đó, nhận ra phần nào vừa thay đổi và dự đoán điều có thể xuất hiện sau lần lật tiếp theo. Có thể hình dung nó như việc ghép nhiều nửa câu chuyện: mỗi mảnh riêng lẻ chưa nói hết điều gì, nhưng thứ tự thao tác tạo nên diễn tiến. Cuốn sách vì vậy kết hợp đọc, nhìn và vận động tay trong cùng một hoạt động. [1]

Vì sao sách phải giải thích nàng tiên cá là hư cấu?

Ngay phần mở đầu, ấn bản năm 1816 nói rõ nàng tiên cá và griffin, tức quái vật mình sư tử có đầu và cánh chim, chỉ là sinh vật trong truyện tưởng tượng. Hình bộ xương cũng được giải thích là biểu tượng cho trạng thái chết, không phải một thực thể mang tên Cái Chết. Lời lưu ý cho thấy người làm sách ý thức rằng hình ảnh chuyển động có sức thuyết phục đặc biệt: khi chính tay trẻ tạo ra một sinh vật, ranh giới giữa điều được kể và điều có thật cần được chỉ rõ. [1]

Sự phân biệt ấy không làm yếu đi trò chơi. Trái lại, trẻ vẫn có thể vui với phép biến hình mà không phải tin rằng mọi nhân vật đều tồn tại. Đây là một kiểu đọc có hai lớp: chấp nhận quy ước tưởng tượng để theo dõi câu chuyện, rồi bước ra ngoài câu chuyện để hiểu tư cách của từng hình ảnh. Adam và Eve thuộc mạch kể tôn giáo của tác phẩm, còn nàng tiên cá và griffin được đặt vào phạm vi chuyện hư cấu. [1]

Đằng sau trò biến hình là bài học gì về đời người?

Các bảng hình không chỉ tạo sinh vật kỳ lạ. Một chuỗi khác đưa người đọc qua những giai đoạn của đời người: em bé thoát khỏi con đại bàng, lớn lên, tìm kiếm của cải và cuối cùng trở thành một quý ông giàu có. Ở phần cuối, bộ xương xuất hiện bên người đàn ông hấp hối. Của cải không ngăn được kết cục ấy, nên mạch truyện hướng tới một lời nhắc đạo đức về tính hữu hạn của đời sống. [1]

Cách trình bày khiến khái niệm trừu tượng trở thành một tiến trình nhìn thấy được. Tuổi tác không được giải thích bằng một định nghĩa dài mà bằng sự thay thế liên tục của các hình. Khi vạt giấy cuối cùng khép lại chuỗi biến đổi, người đọc nhận ra rằng giàu có cũng chỉ là một trạng thái tạm thời. Yếu tố vui chơi và lời cảnh báo nghiêm trang vì thế không tách rời nhau: cùng một động tác lật trang vừa tạo bất ngờ, vừa đẩy nhân vật gần hơn tới đoạn kết. [1]

Một tờ in đã trở thành công cụ học chữ ra sao?

Tiền thân của Metamorphosis là The Beginning, Progress and End of Man, một tờ in xuất hiện ít nhất từ năm 1650, trong thời Nội chiến Anh. Khi kỹ thuật in giá rẻ phát triển, những tác phẩm có bộ phận chuyển động trở nên phổ biến hơn. Qua nhiều lần in lại ở hai bờ Đại Tây Dương, hình vẽ và lời thơ được thay đổi, nhưng cấu trúc biến hình vẫn đủ linh hoạt để mang theo những câu chuyện và bài học khác nhau. [1]

Các bản Mỹ ghi tên Benjamin Sands, với bản sớm nhất được nhắc đến vào năm 1789. Sands được cho là chủ yếu viết phần nối dài kể chuyện Adam và Eve bằng thơ, đồng thời có thể đã góp phần hướng tác phẩm tới độc giả nhỏ tuổi. Một số ấn bản bổ sung bảng chữ cái và chữ số cơ bản. Như vậy, vật từng truyền đạt bài học đạo đức cũng trở thành phương tiện luyện đọc: hình ảnh thu hút trẻ thao tác, còn câu thơ, chữ cái và con số giữ sự chú ý trên trang. [1]

Điểm hữu ích của định dạng này nằm ở nhịp học do người đọc điều khiển. Trẻ có thể dừng lại ở một hình, đọc phần chữ đi kèm rồi tự mở ra bước tiếp theo. Hành động tạo ra thay đổi đem đến phản hồi tức thì, tương tự một câu hỏi chỉ lộ đáp án sau khi người học thao tác. Tác phẩm không chỉ đặt chữ cạnh hình minh họa; nó dùng sự tò mò về hình kế tiếp để kéo người đọc đi qua nội dung. [1]

Vì sao độc giả lại tự làm sách của mình?

Nhiều bản Metamorphosis do người đọc tự làm vẫn còn được lưu giữ. Bộ sưu tập của Beinecke Library tại Đại học Yale có cả các phác thảo bút mực trên những tờ rời của một thiếu nữ và một tập màu nước đóng quyển của một thiếu niên. Việc sao chép không dừng trong cộng đồng nói tiếng Anh: một bản tiếng Đức in tại Pennsylvania năm 1833 có tranh mới, và người đọc tiếng Đức cũng làm các phiên bản thủ công. [1]

Sức hấp dẫn của việc tự làm có thể đến từ chính cấu trúc mở của sách. Khi đã hiểu một hình được chia ở đâu và các vạt giấy phối hợp thế nào, người đọc không còn chỉ tiếp nhận câu chuyện có sẵn. Họ có thể vẽ lại nhân vật, thay một tổ hợp hình hoặc sắp xếp một chuỗi biến đổi khác. Tác phẩm khi ấy vừa là sách để đọc, vừa là mẫu vật để tìm hiểu cấu trúc và tái tạo bằng giấy, mực, màu. [1]

Khả năng can thiệp ấy cũng tạo ra một khoảng tự do ngoài ý định giáo huấn. Người lớn có thể muốn dẫn trẻ từ câu chuyện tôn giáo tới bài học đạo đức, nhưng trẻ lại có thể say mê khoảnh khắc Adam trở thành một sinh vật tưởng tượng. Metamorphosis đáng nhớ chính vì không ép trò chơi phục tùng hoàn toàn cho lời răn: mỗi vạt giấy vừa chuyển tải bài học đã định, vừa trao cho bàn tay người đọc quyền tạo ra một kết hợp bất ngờ. [1]

Cuốn sách cho thấy điều gì về cách trẻ học?

Metamorphosis cho thấy sách giáo dục không nhất thiết chỉ truyền thông tin theo một chiều. Hình ảnh biến đổi khiến người đọc phải tham gia, còn phần chữ đặt hoạt động ấy vào câu chuyện về tưởng tượng, đạo đức và vòng đời. Chính sự gặp nhau giữa thao tác và ý nghĩa đã giúp một mẫu sách bắt nguồn từ tờ in thế kỷ 17 tiếp tục được sửa đổi, dịch và làm lại trong nhiều thế hệ. [1]

Nhìn từ cuốn sách này, việc Adam biến thành nàng tiên cá không phải một lỗi lẫn lộn kỳ quặc. Đó là điểm khiến trẻ nhận ra hình ảnh có thể được cấu tạo, câu chuyện có thể đổi hướng và một trang sách có nhiều khả năng hơn vẻ ngoài ban đầu. Bài học sâu nhất của cuốn sách có lẽ nằm trong chính động tác lật: đọc không chỉ là nhìn điều người khác đã sắp đặt, mà còn là khám phá điều xảy ra khi ta chủ động chạm vào cấu trúc của câu chuyện. [1]