Di truyền học hành vi có thể thoát khỏi bóng tối của thuyết ưu sinh?

Trong The Genetic Lottery, nhà tâm lý học Kathryn Paige Harden đưa ra một nghịch lý: nếu gene góp phần tạo nên khác biệt giữa con người, xã hội càng phải bảo đảm bình đẳng về tự do, nguồn lực và phúc lợi, bất kể kết quả của một “xổ số di truyền” mà không ai lựa chọn. Di truyền học, theo lập luận này, có thể hỗ trợ chính sách bình đẳng thay vì biện minh cho bất bình đẳng. [1]

Tuy nhiên, ý định tiến bộ chưa đủ để tách di truyền học hành vi khỏi lịch sử ưu sinh và khoa học chủng tộc. Câu hỏi quyết định không chỉ là gene có liên hệ với hành vi hay không, mà còn là phép đo thực sự nói được gì, môi trường đã tham gia ra sao và một xác suất thống kê có thể được dùng đến mức nào đối với từng người. [1]

Các nghiên cứu hệ gene đo điều gì?

Nghiên cứu liên kết toàn bộ hệ gene, thường gọi là GWAS, so sánh nhiều vị trí DNA giữa nhiều người để tìm những biến thể xuất hiện cùng một đặc điểm thường xuyên hơn dự kiến. Trong số đó có SNP, tức khác biệt tại một nucleotide đơn lẻ. Kết quả trước hết là một mối liên hệ thống kê: một biến thể thường gặp hơn trong nhóm có đặc điểm đang được khảo sát. [1]

Từ nhiều liên hệ nhỏ, điểm số đa gene tạo ra một con số dùng để ước tính xác suất tương đối. Nhưng kết quả như thời gian đi học, thu nhập hay khả năng trượt tuyết đều bao gồm nhiều hành vi và điều kiện sống. Chúng không giống một cơ chế sinh lý tương đối rõ như trường hợp biến thể làm cơ thể sản xuất hemoglobin không đúng cách trong bệnh hồng cầu hình liềm. [1]

Ví dụ, hai học sinh có mức tập trung tương tự nhưng một em phải dành nhiều thời gian chăm người thân. Dữ liệu về số năm đi học có thể ghi nhận hai kết quả khác nhau mà không tự giải thích được vai trò của lịch sinh hoạt. Bởi vậy, một biến thể đi cùng thành tích giáo dục chưa chứng minh rằng biến thể ấy trực tiếp khiến người mang nó học lâu hơn hay ngắn hơn.

Vì sao hệ số di truyền dễ bị hiểu sai?

Hệ số di truyền mô tả mức độ khác biệt của một đặc điểm trong một quần thể có liên hệ với khác biệt di truyền, dưới các điều kiện được khảo sát. Nó không chia một con người thành phần do gene và phần do môi trường. Kết quả của một nhóm cũng không tự động trở thành lời dự đoán chính xác cho thành viên cụ thể hay cho một nhóm sống trong điều kiện khác. [1]

Nhà sử học khoa học Jessica Riskin minh họa vấn đề bằng công viên Yosemite. Hỏi bao nhiêu phần cảnh quan do khí hậu và bao nhiêu phần do địa hình có thể là cách đặt câu hỏi sai, bởi khí hậu và địa hình liên tục tác động lẫn nhau. Tương tự, khuynh hướng sinh học có thể ảnh hưởng cách một người phản ứng với hoàn cảnh, trong khi hoàn cảnh lại quyết định khuynh hướng ấy có cơ hội biểu hiện hay không. [1]

Lịch sử đã đẩy lĩnh vực về hướng nào?

Theo nhà xã hội học Aaron Panofsky, khi di truyền học hành vi hình thành trong thập niên 1950, nhiều thành viên muốn phục hồi nghiên cứu di truyền sau những lạm dụng của Đức Quốc xã. Lĩnh vực khi ấy quy tụ nhiều hướng tiếp cận, từ nghiên cứu ruồi giấm, động vật đến tâm lý học và nhân học. Một số nhà khoa học chú trọng câu hỏi gene tham gia cơ chế hành vi như thế nào hơn là chỉ hỏi gene đóng góp “bao nhiêu”. [1]

Cuộc tranh luận đổi hướng sau bài viết năm 1969 của Arthur Jensen về IQ và thành tích học tập. Jensen dùng ước tính di truyền để cho rằng các chương trình giáo dục bù đắp khó có hiệu quả, rồi liên hệ lập luận với khác biệt chủng tộc. Theo Panofsky, cuộc đối đầu khiến nhiều nhà nghiên cứu rời đi, còn việc ước tính tính di truyền từ chỗ ít được chú ý dần trở thành mối quan tâm trung tâm của lĩnh vực. [1]

Bước ngoặt ấy cho thấy một chỉ số thống kê có thể bị đẩy sang kết luận xã hội vượt quá điều nó đo. Nguy cơ còn xuất hiện khi những phạm trù như “chủng tộc”, “thành công” hoặc “tội phạm” được coi như các đặc điểm sinh học có ranh giới tự nhiên. Cách xã hội phân loại, giáo dục, giám sát và phân phối cơ hội có thể góp phần tạo nên chính kết quả mà nhà nghiên cứu muốn giải thích. [1]

Mục tiêu bình đẳng có ngăn được lạm dụng?

Harden muốn dùng khác biệt di truyền để phản bác quan niệm rằng thành công hoàn toàn là sản phẩm của nỗ lực cá nhân. Mục tiêu này khác với việc xếp hạng chủng tộc hoặc viện đến gene để bảo vệ trật tự xã hội. Dù vậy, mục tiêu đạo đức không thể tự biến tương quan thành quan hệ nhân quả, cũng không bảo đảm rằng điểm số đa gene sẽ luôn được diễn giải đúng giới hạn. [1]

Nếu một dự đoán xác suất trở thành nhãn “có khuynh hướng học kém”, nhãn đó có thể ảnh hưởng lớp học, kỳ vọng và cơ hội dành cho người mang nó. Khi ấy, công cụ được giới thiệu để giảm bất bình đẳng lại tham gia tạo ra kết quả mà nó dự đoán. Vấn đề không nằm ở việc thừa nhận khác biệt, mà ở quyền quyết định được trao cho một con số xây dựng từ dữ liệu quần thể. [1]

Ranh giới đạo đức càng rõ trong sàng lọc phôi. Science History Institute đề cập trường hợp phôi được chọn dựa trên xác suất tránh một số bệnh khi trưởng thành, cùng những lời hứa rằng điểm số tương tự có thể được mở rộng sang thành tích giáo dục. Chuyển từ giảm nguy cơ bệnh sang lựa chọn đặc điểm xã hội đồng nghĩa với việc phải quyết định kiểu người nào được xem là đáng mong muốn. [1]

Lối thoát nằm ở cách đặt câu hỏi

Di truyền học hành vi có thể rời xa logic ưu sinh nếu chuyển trọng tâm từ xếp hạng sang cơ chế: biến thể liên quan đến quá trình sinh học nào, quá trình ấy tương tác với điều kiện sống ra sao và thay đổi môi trường có thể làm kết quả khác đi ở đâu. Một dự đoán cũng cần được hiểu đúng phạm vi quần thể của nó, thay vì dùng như bản mô tả cố định về năng lực cá nhân. [1]

Điều cần dè dặt không phải bản thân việc nghiên cứu gene, mà là bước nhảy từ mẫu hình dữ liệu sang số phận con người. Điểm số đa gene có thể sắp xếp xác suất trong một mẫu; nó không đo phẩm giá, không ấn định tiềm năng và không xác định con đường thích hợp cho từng cá nhân. Giữ rõ ranh giới đó là điều kiện để nghiên cứu khác biệt mà không biến khác biệt thành thứ bậc. [1]