Elizabeth Báthory và chuyện kể về “Nữ bá tước máu”
Theo câu chuyện đã khiến Elizabeth Báthory mang danh “Nữ bá tước máu”, nữ quý tộc Hungary này sát hại tới 650 phụ nữ và thiếu nữ. Tuy nhiên, cuộc điều tra năm 1610 không dẫn đến một phiên tòa dành cho chính bà. Khoảng cách giữa lời cáo buộc khủng khiếp và những gì có thể xác định được đã tạo nên câu hỏi kéo dài hơn bốn thế kỷ: Báthory là một sát nhân được che chở bởi địa vị, hay một góa phụ quyền thế bị loại bỏ trong cuộc tranh giành tài sản? [1]
Cuộc điều tra năm 1610 đã thay đổi điều gì?
Báthory sinh năm 1560 trong một gia đình giàu có thuộc Vương quốc Hungary. Bà kết hôn với bá tước Ferenc Nádasdy và sống tại lâu đài Čachtice, nay thuộc Slovakia. Sau khi chồng qua đời, bà quản lý các điền trang của gia đình và vẫn giữ vị thế đáng kể. Những lời đồn bắt đầu lan rộng khi một số phụ nữ đến lâu đài nhưng không trở về với gia đình. Năm 1610, nhà chức trách mở cuộc điều tra; nhiều người được hỏi nói rằng Báthory đã tra tấn và sát hại các cô gái. [1]
Đây là bước ngoặt biến lời đồn địa phương thành cáo buộc chính thức. Tuy vậy, một cuộc điều tra và một bản án không phải là cùng một việc. Điều tra tập hợp lời kể, dấu vết và nghi vấn; xét xử mới là nơi cáo buộc được đối chất và bên bị buộc tội có cơ hội tự bảo vệ. Trong trường hợp Báthory, mắt xích thứ hai đã không diễn ra, khiến việc đánh giá trách nhiệm của bà luôn thiếu một phần thủ tục quan trọng. [1]
Vì sao ba người hầu bị xử tử còn Báthory thì không?
Năm 1611, ba người hầu bị xét xử vì bị cho là có liên quan đến các tội ác, sau đó bị kết án và hành quyết. Báthory lại không bị đưa ra tòa. Bà bị giam trong các phòng riêng tại lâu đài, dưới hình thức thường được so sánh với quản thúc tại gia, rồi qua đời năm 1614. Cách xử lý khác biệt này không tự chứng minh bà vô tội, nhưng cũng không tạo ra một phán quyết tư pháp xác nhận bà phạm những tội được gán cho mình. [1]
Sự vắng mặt của phiên tòa để lại hai cách đọc trái ngược. Một cách cho rằng địa vị quý tộc đã giúp bà tránh cảnh xét xử công khai. Cách còn lại cho rằng việc giam giữ mà không xét xử là phương tiện thuận tiện để vô hiệu hóa một người sở hữu nhiều đất đai. Cả hai đều là diễn giải về cùng một sự kiện; bản thân việc Báthory bị cô lập không đủ để lựa chọn dứt khoát cách nào. [1]
Con số 650 và chuyện tắm máu đáng tin đến đâu?
Con số lên tới 650 nạn nhân đã trở thành chi tiết nổi tiếng nhất trong truyền thuyết về Báthory. Câu chuyện bà tắm trong máu của các thiếu nữ cũng góp phần tạo nên biệt danh “Nữ bá tước máu”. Nhưng trong cuộc điều tra, chỉ một thi thể được cho là đã thực sự được tìm thấy tại lâu đài và khu đất xung quanh, còn nguyên nhân tử vong không rõ ràng. Nhiều người cung cấp lời khai cũng chưa từng đến lâu đài hoặc tận mắt chứng kiến những hành vi bị cáo buộc. [1]
Điều đó không có nghĩa mọi lời kể đều sai. Lời khai gián tiếp có thể bắt nguồn từ một sự việc có thật, nhưng mỗi lần truyền lại đều làm tăng nguy cơ sai lệch, thêm thắt hoặc gộp nhiều câu chuyện thành một. Khi số nạn nhân được nêu rất lớn mà dấu vết vật chất được ghi nhận lại ít, cách diễn đạt thận trọng nhất là coi đây là con số cáo buộc, không phải tổng số đã được xác lập. [1]
Giả thuyết đấu quyền lực dựa trên điều gì?
Một số sử gia cho rằng Báthory có thể đã bị dựng chuyện bởi những người muốn chiếm đất đai và của cải của bà, hoặc cảm thấy bị đe dọa bởi một phụ nữ nắm quyền lực. Hoàn cảnh của bà khiến giả thuyết ấy có cơ sở để được xem xét: bà là một góa phụ giàu có, tự quản lý điền trang và bị giam mà không qua xét xử. Dù vậy, động cơ khả dĩ của đối thủ không tự động xóa bỏ các cáo buộc bạo lực. [1]
Có thể hình dung sự khác biệt qua một ví dụ: nếu người tố cáo được hưởng lợi khi chủ đất bị loại bỏ, lợi ích đó là lý do để xem xét kỹ lời tố cáo, chứ chưa phải bằng chứng rằng toàn bộ câu chuyện được bịa ra. Muốn kết luận có âm mưu, cần nối được động cơ với hành động cụ thể. Trường hợp Báthory còn gây tranh luận chính vì mối nối ấy chưa đủ rõ để thay thế một kết luận xét xử chưa từng tồn tại.
Vậy nên nhìn “Nữ bá tước máu” như thế nào?
Có ba lớp thường bị trộn lẫn trong câu chuyện này: cuộc điều tra và việc giam giữ là những sự kiện được ghi nhận; các vụ giết người hàng loạt là cáo buộc; còn chuyện tắm máu thuộc phần truyền thuyết đã định hình hình ảnh Báthory trong văn hóa đại chúng. Tách ba lớp ấy không giải oan cho bà, cũng không kết tội bà. Nó chỉ cho thấy chân dung khét tiếng ngày nay được tạo nên từ một vụ án không có phiên tòa, lời kể phần lớn không trực tiếp và những chi tiết ngày càng rùng rợn qua nhiều thế kỷ. [1]
Bởi vậy, điều bí ẩn nhất không chỉ là Báthory đã làm gì trong lâu đài Čachtice. Đó còn là quá trình một cáo buộc trở thành danh tiếng lịch sử gần như không thể đảo ngược. Bà có thể đã phạm tội, có thể là mục tiêu của một cuộc đấu quyền lực, hoặc câu chuyện còn chứa cả hai yếu tố. Những gì còn lại chưa đủ để khép lại bất kỳ khả năng nào một cách chắc chắn. [1]