Hanford: Đời sống bình thường giữa dự án bom nguyên tử tuyệt mật

Mùa đông năm 1942, một vùng bán sa mạc xa xôi ở bang Washington bắt đầu biến thành công trường khổng lồ. Những người đến đầu tiên chưa chế tạo plutonium hay vận hành lò phản ứng: họ mở đường, kéo điện thoại, dựng đường cống, đặt nền móng cho bệnh viện, chỗ ở và các tiện ích mà hàng chục nghìn người khác sẽ cần. Câu hỏi đáng chú ý là: làm thế nào một cộng đồng khoảng 50.000 lao động vẫn tổ chức được gia đình, công việc và ngày lễ khi họ sống trong một khu vực biệt lập, được canh gác và không biết đầy đủ mình đang góp phần vào việc gì? [1]

Câu trả lời nằm ở một nghịch lý: Hanford phải tạo ra cảm giác đời sống bình thường để hoàn thành một nhiệm vụ hoàn toàn khác thường. Bên cạnh tiến độ kỹ thuật, dự án cần nhà ở, bữa ăn, chăm sóc thai sản, thư từ, giải trí và những dịp tụ họp. Vì thế, nơi này không chỉ là một cơ sở quân sự hay công nghiệp, mà còn giống một xã hội thu nhỏ được tổ chức cấp tốc dưới áp lực chiến tranh. [1]

Công trường phải xây cả một thị trấn

Hanford không thể bắt đầu bằng việc chỉ dựng các khu sản xuất. Trước hết phải tạo ra nền tảng để con người có thể ở lại: đường sá nối các khu vực, mạng điện và điện thoại phục vụ liên lạc, hệ thống thoát nước bảo đảm sinh hoạt. Sau đó là nhà ở, bệnh viện, nhà ăn và những công trình hỗ trợ khác. Các nhóm lao động đầu tiên vì vậy làm công việc ít hào nhoáng nhưng quyết định khả năng tồn tại của toàn bộ dự án. [1]

Điều này cho thấy một công trình bí mật quy mô lớn vẫn phụ thuộc vào những nhu cầu rất quen thuộc. Một lò phản ứng không thể vận hành ổn định nếu người làm việc quanh nó không có chỗ ngủ, thức ăn hoặc nơi chữa bệnh. Có thể hình dung Hanford như một thành phố phải mọc lên đồng thời với nhà máy, chỉ khác ở chỗ mọi thứ diễn ra gấp gáp, xa quê và dưới sự kiểm soát chặt chẽ. [1]

Vì sao giữ người quan trọng không kém xây dựng

Lực lượng lao động được đưa tới Hanford trong bối cảnh thiếu nhân công thời chiến. Công việc nặng, ngày làm kéo dài khoảng 10 giờ, còn chỗ ở ban đầu khá sơ sài. Nhiều người rời đi với tốc độ lên tới hàng trăm trường hợp mỗi ngày, nhưng tiến độ không thể dừng lại. Với dự án này, mất người không chỉ làm tăng chi phí tuyển dụng; nó còn đe dọa lịch trình vốn được xem là khẩn cấp. [1]

Vì vậy, DuPont phải đáp ứng cả nhu cầu thể chất lẫn đời sống xã hội của công nhân. Bếp ăn tập thể cung cấp các bữa ăn quy mô lớn, nhân viên hậu cần lo dọn dẹp khu ở, còn những xe trả lương đến tận nơi làm việc để công nhân nhận tiền. Những việc nhỏ ấy giảm bớt ma sát trong sinh hoạt và giúp một lực lượng bị tách khỏi quê nhà tiếp tục làm việc trong môi trường khắc nghiệt. [1]

Một đời sống dân sự giữa khu vực kiểm soát

Các gia đình được bố trí nhà tại thị trấn Richland gần đó, trong khi người độc thân hoặc người đến Hanford một mình ở các khu nhà tập thể. Bệnh viện chăm sóc cả người ốm lẫn phụ nữ mang thai. Khu dân cư còn có thư viện, rạp chiếu phim, nhà thờ, bưu điện, cửa hàng tạp hóa, hiệu cắt tóc, tiệm làm đẹp, quán bia, sân bowling, sân bóng chày và cửa hàng trang sức. [1]

Danh sách ấy quan trọng vì nó mô tả “bình thường” bằng những nhu cầu cụ thể, chứ không phải bằng khẩu hiệu. Một người có thể vừa làm việc ở công trường, vừa gửi thư, đi cắt tóc, mua thực phẩm hoặc xem phim. Những dịch vụ đó tạo ra nhịp sống dân sự và giúp khu vực biệt lập bớt giống một trại tạm thời, dù cư dân vẫn sống trong vùng được giám sát an ninh. [1]

Giáng sinh được tổ chức như một công cụ quản lý

Các kỳ nghỉ Giáng sinh năm 1943 và 1944 được DuPont dành sự chú ý đặc biệt. Những “Yuletide Carnivals” gồm nhiều hoạt động kéo dài từ giữa tháng 12 đến các buổi tiệc đêm giao thừa. Công nhân được mời dự bữa tối Giáng sinh miễn phí; một số chương trình có khiêu vũ, biểu diễn tạp kỹ, thể thao đối kháng, tiết mục xiếc và ông già Noel. Lịch hoạt động, sơ đồ phân công và báo cáo số người tham dự cho thấy đây là chương trình được điều hành kỹ lưỡng. [1]

Mục tiêu không chỉ là đem lại niềm vui. Các lễ hội được dùng để ổn định tinh thần và hạn chế tình trạng nghỉ việc vào thời điểm dự án đang chịu sức ép. Ở đây, giải trí trở thành một phần của quản trị lao động: một bữa tiệc có thể giúp người ta cảm thấy mình thuộc về cộng đồng, còn một lịch sinh hoạt dày đặc giúp khoảng thời gian xa nhà bớt trống trải. Đó là cách một tổ chức công nghiệp cố gắng biến sự tạm bợ thành nếp sống có thể chịu đựng. [1]

Sự bình thường ấy không dành cho tất cả

Các lễ hội cũng phơi bày giới hạn của đời sống được sắp đặt tại Hanford. Công nhân da trắng và người Mỹ gốc Phi được tổ chức những buổi sinh hoạt riêng. Nhóm da trắng có các chương trình phong phú hơn, còn nhóm da màu thường được bố trí những hoạt động giản dị như chơi bài và bingo. Các khu nhà tập thể cũng được phân chia theo chủng tộc và giới tính. [1]

Mâu thuẫn này làm thay đổi cách nhìn về chữ “bình thường”. Hanford cố tái tạo các dấu hiệu của đời sống dân sự, nhưng đồng thời đưa vào đó những bất bình đẳng của xã hội đương thời. Một cộng đồng có thể có thư viện, bệnh viện, sân bóng và tiệc Giáng sinh mà vẫn không đối xử với mọi cư dân như nhau. Sự tiện nghi vì thế không đồng nghĩa với công bằng. [1]

Hanford là một thí nghiệm xã hội bất đắc dĩ

Phần lớn công nhân không cần biết toàn bộ mục tiêu cuối cùng của dự án để hoàn thành nhiệm vụ của mình. Họ có thể chỉ biết một công đoạn, một khu vực hoặc một quy tắc an toàn. Trong khi đó, nhà quản lý phải điều phối nhà ở, tiền lương, bệnh viện, ăn uống, giải trí và an ninh cho một cộng đồng lớn sống giữa vùng biệt lập. Cơ chế này cho phép công việc được chia nhỏ, còn đời sống được tổ chức đủ đầy để người lao động tiếp tục gắn bó. [1]

Nhìn từ đó, Manhattan Project không chỉ là câu chuyện của phòng thí nghiệm và lò phản ứng. Hanford cho thấy một dự án khoa học quân sự muốn thành công phải quản lý cả những điều nằm ngoài khoa học: sự mệt mỏi, nỗi nhớ nhà, nhu cầu chăm sóc gia đình và cảm giác thuộc về một nơi chốn. Điều đáng nhớ không phải là khu dân cư ấy đã hoàn toàn bình thường, mà là nó được dựng lên để khiến con người có thể sống gần như bình thường trong một hoàn cảnh không bình thường. [1]