Người nhận phần tai Van Gogh cắt ra không phải cô gái điếm tên Rachel

Khuya ngày 23 tháng 12 năm 1888, một người đàn ông đứng trước gương, cầm dao cạo cứa vào tai trái của chính mình, cắt rời một phần rồi cho vào một chiếc phong bì. Người đàn ông ấy là họa sĩ Vincent van Gogh, và đêm đó ông đang ở giữa một cơn suy sụp tinh thần. Thời gian ấy, ông cũng đang trải qua một trong những đợt trầm cảm vẫn thường xuyên kéo đến với ông. [1][2]

Trước đó, cũng trong ngày 23 tháng 12, Van Gogh đã gặp Gauguin ngoài phố, ngay gần đó, và vung con dao cạo về phía Gauguin. Cắt tai xong, ông vội xuống nhà thổ trong vùng, loại nhà chứa có giấy phép mà người Pháp gọi là maison de tolérance, rồi trao chiếc phong bì cho một người phụ nữ trẻ ở đó. [2]

Ông dặn cô: «hãy giữ vật này thật cẩn thận». [2]

Cô gái ngất đi ngay tại chỗ. [2]

Lời dặn ấy được một tờ báo địa phương thuật lại, kèm chi tiết rằng ông trao chiếc tai cho người phụ nữ ở ngay bên ngoài nhà thổ. Cô gái đã nhận chiếc phong bì đêm ấy được ghi lại với cái tên Rachel. [1][2]

Từ phòng tranh ở The Hague đến làng mỏ than Borinage

Vincent Willem van Gogh chào đời ngày 30 tháng 3 năm 1853 ở Groot-Zundert, thuộc tỉnh North Brabant của Hà Lan, một vùng mà phần lớn dân chúng theo Công giáo. Tháng 3 năm 1868, Van Gogh đột ngột trở về nhà. Tháng 7 năm 1869, người chú tên Cent xin được cho ông một chỗ làm ở Goupil & Cie, một hãng buôn tranh tại The Hague. [3]

Có một thời, Van Gogh thuê phòng trọ ở số 87 Hackford Road, thuộc khu Stockwell. Tháng 1 năm 1879, ông nhận công việc của một nhà truyền giáo ở Petit-Wasmes, thuộc Borinage, một vùng mỏ than của giới lao động ở Bỉ. [3]

Tháng 3 năm 1880, Van Gogh lên đường đi bộ 80 km tới làng Courrières. Một lần khác, ông cũng cuốc bộ 75 km tới Brussels, trước khi quay về Cuesmes, một nơi cũng thuộc Borinage, trong một thời gian ngắn. [3]

Tháng 8 năm 1881, có một người phụ nữ tới thăm: Cornelia Vos-Stricker, thường được gọi là Kee. Cuối tháng 11 năm 1881, Van Gogh viết một bức thư gửi Johannes Stricker, người mang cùng họ Stricker với Kee. [3]

Sáu bữa ăn nóng và một năm phải học lại

Ngày 26 tháng 3 năm 1885, cha của Vincent van Gogh qua đời vì một cơn đau tim. [3]

Ngày 18 tháng 1 năm 1886, Van Gogh bắt đầu theo học các lớp vẽ theo mẫu tượng thạch cao ở Học viện Antwerp, một trường mỹ thuật tại thành phố Antwerp của Bỉ. Tháng 2 năm ấy, ông viết thư cho Theo, kể rằng từ tháng 5 năm trước đến giờ, ông chỉ nhớ mình được ăn sáu bữa nóng. Từ tháng 2 đến tháng 3 năm 1886, Van Gogh phải nằm viện. [3]

Ở phía bên kia là các thầy của học viện, những người quyết định ai được lên lớp. Ngày 31 tháng 3 năm 1886, họ quyết định 17 học viên phải học lại một năm, và Van Gogh có tên trong số đó. [3]

Cũng trong tháng 3 năm 1886, Van Gogh chuyển tới Paris. Ông ở chung căn hộ của Theo trên phố rue Laval, thuộc Montmartre, khu đồi của Paris từ lâu được biết đến là xóm của giới họa sĩ. [3]

Bốn căn phòng trong ngôi nhà vàng ở Place Lamartine

Tháng 5 năm 1888, Van Gogh thuê bốn căn phòng trong một ngôi nhà ở Place Lamartine, một quảng trường của thị trấn Arles ở miền nam nước Pháp. Ông định biến tòa nhà màu vàng nằm ở góc phố ấy thành một ngôi nhà của nghệ sĩ, nơi những họa sĩ cùng chí hướng có thể sống và làm việc chung với nhau. [4]

Ít lâu sau khi dọn vào, Van Gogh gửi cho Theo một đoạn tả kèm bản phác bức tranh ông vẽ chính ngôi nhà ấy. [4]

Trong đoạn tả, ông viết: «thật tuyệt vời, những ngôi nhà vàng dưới nắng và rồi sự tươi mát có một không hai của màu xanh lam.» [4]

Tháng 6 năm 1888, rồi tháng 9 cùng năm, Van Gogh vẫn ở Arles. Ông gọi một tác phẩm của mình là Con phố, và tác phẩm ấy ghi lại đúng khung cảnh ngay quanh nơi ông sống. Nhà hàng bên trái là chỗ ông thường ăn, còn nhà của một người bạn làm nghề đưa thư nằm ngay sau cây cầu đường sắt thứ hai. Trong bức tranh ông vẽ quảng trường, những cánh cửa chớp màu xanh lá đánh dấu chỗ ông ở. [4][5]

Có lần Van Gogh muốn vẽ những chiếc thuyền đánh cá ngay trên bãi biển, nhưng không được, vì sáng nào ngư dân cũng ra khơi từ rất sớm. Ông bèn vẽ phác những chiếc thuyền tại chỗ, rồi về nhà mới vẽ thành tranh. Những con thuyền trong tranh phẳng hẳn đi, chỉ gồm các mảng màu đồng nhất nằm gọn trong đường viền đậm, và không đổ bóng xuống bãi biển. Đó là những nét ông đã quen từ bộ sưu tập tranh khắc gỗ Nhật Bản của mình. [5]

Van Gogh cũng đã gắn bó thân thiết với Gauguin, và từng có dự định lập một trường hội họa. Dự định ấy rốt cuộc không thành. [2]

Lá đơn của hàng xóm và những chữ ký người lạ

Roulin, một người bạn của Van Gogh, là người đưa ông về nhà. Ông nằm gục trên giường, chăn đệm vương ít máu. Vài ngày sau, Gauguin rời Arles. [2]

Tháng 2 năm 1889, hai tháng sau khi Van Gogh tự cắt tai, hàng xóm của ông ở Arles lập một lá đơn đòi đưa người họa sĩ thất thường này vào nhà thương và đẩy ông ra khỏi Ngôi nhà vàng, nơi ông vừa sống vừa vẽ. Van Gogh tin rằng có tới 80 người đã ký tên đòi đuổi mình, và điều đó làm ông đau lòng vô cùng. Vậy mà trên lá đơn thật ra chỉ có 30 chữ ký. [1]

Khi bắt đầu công trình nghiên cứu của mình, Murphy lập một cơ sở dữ liệu về 13.000 người sống ở Arles trong 14 tháng Van Gogh lưu lại đây. Lần theo từng chữ ký và đối chiếu với cơ sở dữ liệu ấy, bà kết luận rằng 24 trong số 30 người ký đơn thậm chí không phải cư dân Arles. Họ là người quen của người quản lý ngôi nhà, một người muốn tống khứ vị khách thuê kỳ quặc của mình. [1]

Rachel hay Gaby: ai đã nhận chiếc phong bì đêm ấy

Suốt một thời gian dài, câu chuyện được nhiều người chấp nhận là Van Gogh đã trao phần tai đẫm máu cho một phụ nữ tên Rachel, gái mại dâm ở nhà thổ mà ông hay lui tới khi sống ở Arles, miền nam nước Pháp. Murphy lật lại các sổ điều tra dân số của Arles, loại sổ chính quyền dùng để ghi ai sống ở đâu, nhưng không tìm thấy gái mại dâm nào tên Rachel. Bà có tìm thấy một phụ nữ tên Gabrielle, nhưng khi ấy người phụ nữ này mới 18 tuổi, kém ba tuổi so với độ tuổi được đăng ký làm gái mại dâm. [1]

Murphy còn tìm ra một bản tin trên báo, trong đó người nhận chiếc tai mang tên Gaby chứ không phải Rachel. Theo nghiên cứu của Murphy, người phụ nữ ấy không phải gái mại dâm mà là người làm việc dọn dẹp. [1]

Murphy lần ra được con cháu của Gaby, và họ kể với bà rằng Gaby từng làm hầu phòng ở nhà thổ để trả những khoản viện phí đắt đỏ sau khi bị một con chó dại cắn. Gaby cũng làm ở một quán cà phê mà Van Gogh thường xuyên ghé. Nhiều khả năng, hai người gần gũi với nhau hơn những gì người ta vẫn tưởng. [1]

Chiếc tai trái không bức chân dung nào để lộ

Bạn có biết rằng trong số những bức tự họa Van Gogh để lại, không có bức nào cho thấy chiếc tai trái của ông để trần? Bức tự họa ông vẽ vào tháng 1 năm 1889 cho thấy người họa sĩ đội mũ lông, chiếc tai trái được quấn băng sơ sài vòng xuống tận cằm. Bức tranh có hai phiên bản: một bản khổ 60 × 49 cm nằm ở Courtauld Institute, một viện nghệ thuật kiêm phòng tranh ở London, bản kia khổ 51 × 45 cm thuộc một bộ sưu tập tư nhân ở Chicago. Hai bản gần như cùng một khuôn mặt băng bó, nhưng ở bản Chicago, Van Gogh ngậm thêm một chiếc tẩu bên khóe miệng phải. [2]

Chiếc tai trái ấy lại hiện ra trong một bản phác họa Van Gogh nằm trên giường lâm chung, do người bạn của ông là bác sĩ Gachet vẽ. Gachet không ký tên thật dưới bản phác họa mà dùng một bút danh, tức một cái tên giả thay cho tên thật của mình. [2]

Về vết thương, một số tác giả gần đây mô tả Van Gogh khi ấy gần như bất tỉnh, và khẳng định ông hẳn đã chết nếu không được đưa vào bệnh viện. Nhưng nhiều khả năng ông không mất máu nặng đến vậy, vì dái tai, phần mềm ở dưới cùng vành tai, vốn chỉ được nuôi bởi một lượng máu khiêm tốn. Van Gogh nằm viện mười bốn ngày, và vết thương dường như lành nhanh. [2]

Trong những người đến thăm ông ở bệnh viện ít lâu sau vụ việc có Paul Signac, một họa sĩ người Pháp. Trong một bức thư, Signac viết rằng Van Gogh đã cắt dái tai, chứ không cắt cả chiếc tai. [1]

Bản vẽ vết thương của bác sĩ Rey lưu lạc sang Berkeley

Nhiều khả năng Van Gogh qua đời ngày 27 tháng 7 năm 1890, hai ngày sau khi tự bắn vào phần ngực dưới, tức vùng thượng vị nằm ngay dưới xương ức. Ông tự sát ở tuổi 37, sau nhiều năm mắc bệnh tâm thần và sống trong cảnh nghèo. Chỉ trong hơn mười năm cầm cọ, ông để lại khoảng 2.100 tác phẩm, trong đó có khoảng 860 bức sơn dầu, phần lớn vẽ trong hai năm cuối đời. [2][3]

Ngày 25 tháng 1 năm 1891, Theo van Gogh qua đời, và tác phẩm được để lại cho vợ góa của ông là Jo van Gogh-Bonger cùng con trai của hai người, Vincent Willem van Gogh, ở Paris. Jo van Gogh-Bonger trông coi tác phẩm ở Bussum, Amsterdam và Laren cho tới khi qua đời ngày 2 tháng 9 năm 1925. Ngày 10 tháng 7 năm 1962, Vincent Willem van Gogh chuyển tác phẩm từ Laren sang Quỹ Vincent van Gogh, một quỹ đặt ở Amsterdam. Ngày 21 tháng 7 năm 1962, Quỹ Vincent van Gogh ký với Nhà nước Hà Lan một thỏa thuận về việc bảo quản và quản lý bộ sưu tập, cùng việc đặt bộ sưu tập vào Rijksmuseum Vincent van Gogh, tức bảo tàng Vincent van Gogh của Nhà nước, sẽ được dựng ở Amsterdam. [4][5]

Tác phẩm được cho Bảo tàng Stedelijk, bảo tàng nghệ thuật hiện đại của thành phố Amsterdam, mượn cho tới khi Rijksmuseum Vincent van Gogh mở cửa ngày 2 tháng 6 năm 1973. Từ ngày mở cửa ấy, tác phẩm được cho Rijksmuseum Vincent van Gogh mượn dài hạn, và từ ngày 1 tháng 7 năm 1994 nằm ở Bảo tàng Van Gogh, tên gọi ngày nay của bảo tàng. Riêng bộ sưu tập của Bảo tàng Van Gogh ở Amsterdam hiện gồm 200 bức tranh, 500 bức vẽ của Van Gogh và gần như toàn bộ thư từ của ông. [4][6]

Tại Bảo tàng Van Gogh, Murphy tìm thấy một manh mối quan trọng: một bức thư năm 1955 nhắc tới bản vẽ vết thương ban đầu của Van Gogh, do chính bác sĩ điều trị cho họa sĩ, Félix Rey, vẽ. Bức thư cho biết bản vẽ nằm trong tay Irving Stone, nhà viết tiểu sử, tác giả cuốn tiểu sử Van Gogh mang tên Lust for Life. Năm 2010, với sự giúp sức của David Kessler, khi ấy là nhà lưu trữ của Thư viện Bancroft thuộc Đại học California ở Berkeley và nay đã nghỉ hưu, Murphy có một phát hiện mang tính lịch sử. Phát hiện của bà chấm dứt cuộc tranh cãi kéo dài nhiều thập kỷ về việc Van Gogh tự gây thương tích cho mình trong đêm xảy ra chuyện. [1]

Nguồn

1. What actually happened to Vincent van Gogh’s ear? Here are 3 things you should know. (www.lib.berkeley.edu, bài viết)
2. A tale of two ears (pmc.ncbi.nlm.nih.gov, nguồn gốc)
3. Vincent van Gogh — Wikipedia (en.wikipedia.org, bách khoa)
4. Vincent van Gogh - The Yellow House (The Street) (www.vangoghmuseum.nl, nguồn gốc)
5. Vincent van Gogh - Fishing Boats on the Beach at Les Saintes-Maries-de-la-Mer (www.vangoghmuseum.nl, nguồn gốc)
6. Van Gogh Museum chief: it’s critical to diversify our income streams (www.theguardian.com, bài viết)

Ảnh minh hoạ: Vincent van Gogh, giấy phép CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons; ảnh được cắt và thêm chữ. Ảnh bìa (phái sinh) phát hành theo giấy phép CC BY-SA 4.0.