Lá thư Hemingway gửi Fitzgerald: Viết tiếp giữa khủng hoảng sáng tác

Năm 1934, ngay sau khi Tender Is the Night xuất bản, F. Scott Fitzgerald tìm đến Ernest Hemingway để xin nhận xét. Cuốn tiểu thuyết ra đời sau chín năm kể từ The Great Gatsby, trong lúc Fitzgerald chịu áp lực tài chính, việc Zelda phải điều trị nội trú và thói quen uống rượu quá mức. Hemingway trả lời bằng một lá thư gay gắt nhưng không tuyệt vọng: muốn vượt qua khủng hoảng, Fitzgerald phải quay lại với trang viết và làm việc trung thực. [1]

Câu hỏi trung tâm của lá thư là một nhà văn nên làm gì khi quá bận tâm đến thất bại, đánh giá của người khác và chính những đau đớn của mình? Câu trả lời của Hemingway không phải một mẹo tạo cảm hứng. Đó là một kỷ luật: nhìn thẳng vào tác phẩm, giữ cho nhân vật hành động đúng với bản chất, viết trước khi phán xét kết quả, rồi dùng trải nghiệm riêng mà không biến nó thành trung tâm của mọi ý nghĩa. [1]

Vì sao Fitzgerald rơi vào khủng hoảng?

Tender Is the Night xuất hiện sau một quãng ngắt dài trong sự nghiệp của Fitzgerald. Những biến cố gia đình và áp lực tiền bạc khiến việc viết không còn tách rời đời sống. Trong hoàn cảnh ấy, một cuốn sách mới dễ bị xem như phép thử cuối cùng cho năng lực của người viết, thay vì chỉ là một tác phẩm cần được đọc, sửa và hoàn thiện. [1]

Hemingway không phủ nhận những khó khăn đó, nhưng ông không để chúng trở thành lời giải thích cho mọi điểm yếu nghệ thuật. Cách ông đặt vấn đề rất cụ thể: nhân vật có đang hành động đúng với con người mà tác phẩm đã xây dựng không, nhà văn có còn lắng nghe đủ kỹ không, và nhà văn có đang sửa theo yêu cầu của bản thảo hay theo ánh mắt tưởng tượng của độc giả? [1]

Nhân vật không thể tùy tiện đổi tính

Hemingway nói ông vừa thích vừa không thích Tender Is the Night. Theo nhận xét của ông, Fitzgerald có những đoạn rất mạnh nhưng đã can thiệp quá nhiều vào quá khứ và tương lai của nhân vật. Vấn đề không phải tiểu thuyết có hư cấu hay không, mà là sự hư cấu ấy có còn phù hợp với con người mà tác phẩm đã tạo ra hay không. [1]

Một nhân vật có thể hoàn toàn do nhà văn tưởng tượng, nhưng sau khi xuất hiện, nhân vật ấy phải tuân theo lịch sử, tính cách và những giới hạn riêng. Có thể hình dung bằng một ví dụ: nếu một người vốn thận trọng đột nhiên hành động liều lĩnh, tác phẩm cần cho thấy điều gì đã khiến họ thay đổi. Nếu không, cú ngoặt sẽ giống một mệnh lệnh của người viết hơn là một hành động nảy sinh từ câu chuyện.

Đây là điểm Hemingway gọi là sự trung thực của hư cấu. “Đúng” không có nghĩa là sao chép đời thực; nó có nghĩa là khiến một sự việc trở nên thuyết phục trong thế giới của tác phẩm. Nhà văn được quyền phát minh, nhưng không nên dùng phát minh để che lấp những mâu thuẫn mà chính mình chưa giải quyết. [1]

Viết trước khi đòi hỏi kiệt tác

Lời khuyên nổi bật nhất của Hemingway là Fitzgerald phải ngừng nghĩ xem giới văn chương sẽ nói gì, cuốn sách có được xem là kiệt tác hay không và kết quả cuối cùng sẽ ra sao. Trước hết, ông phải viết. Sau đó, quá trình sửa chữa mới có thể loại bỏ những trang yếu và giữ lại phần có sức sống. [1]

Hemingway mô tả sáng tác như một công việc có tỷ lệ thất bại rất lớn: phần xuất sắc có thể nằm giữa rất nhiều trang phải bỏ đi. Ý này không cổ vũ sự cẩu thả. Nó tách hai việc thường bị trộn lẫn: lúc viết là lúc tạo ra vật liệu, còn lúc sửa là lúc đánh giá và loại bỏ. Người viết không thể yêu cầu mọi câu đầu tiên phải mang chất lượng của bản cuối. [1]

Với Fitzgerald, nhu cầu kiếm tiền khiến áp lực xuất bản càng nặng. Hemingway cho rằng nếu cứ nghĩ đến phản ứng của người khác, nhà văn sẽ dễ chấp nhận những phần chưa được làm đến nơi. Trong một ví dụ đời thường, người viết có thể liên tục chỉnh một đoạn chỉ để đoán người đọc muốn nghe gì, trong khi bỏ qua câu hỏi quan trọng hơn: đoạn ấy có thực sự phục vụ tác phẩm không.

Nỗi đau cần được chuyển hóa

Hemingway không bảo Fitzgerald phủ nhận những gì đã xảy ra với mình. Ông cho rằng đau đớn có thể trở thành chất liệu sáng tác, nhưng nhà văn phải sử dụng nó trung thực và không biến bản thân thành trung tâm tuyệt đối của mọi ý nghĩa. Một trải nghiệm quan trọng với người viết chưa chắc tự động quan trọng với nhân vật hoặc độc giả. [1]

Sự khác biệt nằm ở cách quan sát. Viết về mất mát không chỉ là nhắc mình đã buồn đến đâu, mà còn là theo dõi mất mát làm thay đổi thói quen, quan hệ và quyết định như thế nào. Khi trải nghiệm được chuyển thành hành động, chi tiết và lựa chọn, nó có thể vượt ra khỏi cái tôi của người viết. Khi chỉ còn lời than về chính mình, chất liệu ấy dễ dừng lại ở tự thương hại. [1]

Vì vậy, lời khuyên của Hemingway không phải công thức chữa khủng hoảng tinh thần. Đó là một yêu cầu nghề nghiệp: nếu đưa đời sống riêng vào văn chương, hãy làm cho nó trở thành điều người khác có thể hiểu qua một câu chuyện cụ thể. Nỗi đau không được đặt lên ngai vàng; nó phải chịu sự tổ chức của tác phẩm.

Tình bạn giữa cạnh tranh và tin tưởng

Hemingway và Fitzgerald gặp nhau ở Paris năm 1925, sau khi The Great Gatsby xuất bản. Khi ấy Hemingway còn ở đầu sự nghiệp và ngưỡng mộ Fitzgerald. Quan hệ của họ về sau không chỉ gồm động viên. Hai người trao đổi những nhận xét thẳng, đôi khi pha lẫn cạnh tranh, cộng tác và bất an. [1]

Sự khác biệt trong văn chương làm cuộc trao đổi thêm sắc nét. Fitzgerald thường gắn với lối viết giàu sức gợi và vẻ xa hoa, trong khi Hemingway nổi tiếng bởi câu văn tiết chế. Lá thư năm 1934 vì thế vừa là lời của một người bạn, vừa là sự va chạm giữa hai quan niệm về kỷ luật sáng tác. Hemingway không khuyên Fitzgerald viết giống mình; ông muốn bạn mình trở lại với năng lực riêng. [1]

Giọng thư gay gắt, nhất là khi đề cập đến đời tư của Fitzgerald và Zelda, nhưng phần kết lại chứa một niềm tin rõ ràng: những nhà văn giỏi có thể trở lại. Lời khích lệ ấy không xóa thất bại và cũng không biến Tender Is the Night thành một thành công không tì vết. Nó chỉ tách tác phẩm chưa hoàn chỉnh khỏi kết luận rằng người viết đã hết khả năng. [1]

Điều còn lại trên trang viết

Tender Is the Night là tiểu thuyết cuối cùng Fitzgerald xuất bản khi còn sống. Ông qua đời năm 1940 ở tuổi 44 sau một cơn đau tim. Nhìn từ hiện tại, bối cảnh ấy khiến lá thư dễ mang màu sắc dự báo, nhưng tại thời điểm viết, Hemingway vẫn nói với Fitzgerald như với một nhà văn còn khả năng làm việc và tiến bộ. [1]

Giá trị của lá thư không nằm ở một đáp án áp dụng cho mọi khủng hoảng sáng tác. Điều đáng nhớ hơn là trật tự ưu tiên mà nó đề xuất: nhìn vào tác phẩm trước khi nhìn vào danh tiếng, giữ logic của nhân vật, lắng nghe đời sống, dùng trải nghiệm mà không thờ phụng nó, rồi tiếp tục viết trước khi tự phán quyết. Một nhà văn có thể thất bại ở một cuốn sách mà chưa thất bại với chính công việc của mình. [1]