John Chapman đã trở thành huyền thoại Johnny Appleseed như thế nào?

John Chapman không chỉ lang thang gieo hạt táo như hình ảnh quen thuộc trong truyện dân gian Mỹ. Ông đi về phía tây, lập và chăm sóc các vườn ươm, sau đó bán những khu đất ấy cho người định cư. Chính sự kết hợp giữa hành trình dài, công việc làm vườn, hoạt động kinh doanh và truyền giáo đã đưa một con người có thật vào huyền thoại dưới tên Johnny Appleseed. [1]

Câu chuyện đáng chú ý không nằm ở một khoảnh khắc phi thường, mà ở cách những việc làm lặp lại qua nhiều năm tạo thành ký ức tập thể. Chapman để lại cây táo dọc vùng biên đang mở rộng; còn những người từng gặp ông bổ sung các giai thoại về lối sống và ngoại hình. Theo thời gian, hai lớp này hòa vào nhau, khiến người làm vườn thực tế dần mang dáng dấp một nhân vật dân gian. [1]

Hành trình mang hạt táo về phía tây bắt đầu ra sao?

John Chapman sinh năm 1774 tại Leominster, Massachusetts. Cha ông từng làm nông, làm nghề mộc và tham gia Chiến tranh Cách mạng Mỹ. Chapman mất mẹ khi mới hai tuổi; sau đó cha ông tái hôn và gia đình có thêm nhiều người con. Bối cảnh ấy cho thấy ông lớn lên gần lao động nông nghiệp, dù câu chuyện về Johnny Appleseed chỉ thực sự hình thành khi ông rời quê nhà. [1]

Năm 18 tuổi, Chapman cùng người em kế Nathaniel đi về phía tây và định cư tại miền tây Pennsylvania. Ông chăm sóc vườn cây đầu tiên ở đây. Vài năm sau, Nathaniel rời đi để giúp cha tại cơ ngơi mới của gia đình ở Ohio, còn Chapman tiếp tục lên đường một mình với một túi hạt táo. Hình ảnh người gieo táo bắt đầu từ hành trình cụ thể ấy, không hoàn toàn do truyện kể sáng tạo. [1]

Ông gieo hạt ngẫu nhiên hay xây dựng một công việc?

Chapman chủ động trồng hạt tại những vùng sau này trở thành khu định cư. Ông cày đất, gieo hạt, chăm sóc cây và để lại các vườn ươm thay vì chỉ rải hạt rồi bước tiếp. Khi người định cư tiến đến, ông có thể bán khu đất đã được gây dựng. Chuỗi công việc này tạo thành một mô hình kinh doanh có tổ chức và được cho là đã đem lại cho ông khối tài sản đáng kể. [1]

Điểm khác biệt quan trọng nằm ở giá trị của sự chuẩn bị. Một mảnh đất trống và một vườn cây đã bén rễ không giống nhau đối với người vừa đến nơi ở mới. Chapman đi trước dòng người định cư, bỏ công chăm đất và cây rồi chuyển lại thành quả ấy khi họ xuất hiện. Biệt danh Johnny Appleseed vì thế chỉ phản ánh phần dễ nhớ nhất của một hoạt động gồm nhiều bước hơn việc gieo hạt. [1]

Vì sao những vườn táo có ý nghĩa với người định cư?

Các vườn ươm của Chapman cung cấp táo cho cộng đồng phải sống trong điều kiện khắc nghiệt tại vùng biên. Táo có thể được dùng làm thực phẩm; sản phẩm thu hoạch về sau còn được lên men thành rượu táo. Bởi vậy, cây ông trồng không chỉ tạo nên một cảnh quan dễ đi vào truyền thuyết mà còn gắn với nhu cầu thiết thực của những khu dân cư đang hình thành. [1]

Có thể hình dung sức nặng của việc ấy qua một ví dụ đơn giản: với người vừa dựng nơi ở, một cây đã sống ổn định hữu ích hơn nhiều so với lời hứa về mùa quả chưa biết bao giờ đến. Chapman được nhớ không chỉ vì số hạt ông mang theo, mà vì ông biến chúng thành những vườn ươm có thể tiếp tục tồn tại sau khi mình rời đi. Dấu vết vật chất ấy giúp câu chuyện về ông được truyền từ cộng đồng này sang cộng đồng khác. [1]

Người trồng táo còn đóng vai trò nào khác?

Khi ghé các khu định cư, Chapman giảng Kinh Thánh, khiến hoạt động truyền giáo trở thành một phần trong chân dung của ông. Mental Floss cũng kể rằng trong Chiến tranh năm 1812, ông đã cảnh báo người định cư về các cuộc tấn công của người bản địa. Chi tiết này nên được hiểu theo lời thuật lại của bài viết, thay vì mở rộng thành một vai trò quân sự mà Chapman không được mô tả là đảm nhiệm. [1]

Việc đi lại giữa những cộng đồng giúp Chapman không chỉ vận chuyển hạt giống. Ông còn mang theo lời giảng và tin tức, đồng thời trở thành một gương mặt được nhiều người nhận biết. Mỗi lần xuất hiện lại bổ sung một lớp ký ức: người này nhớ đến vườn táo, người khác nhớ bài giảng hoặc câu chuyện cảnh báo nguy hiểm. Một danh tiếng lan rộng theo cách đó rất dễ vượt khỏi tiểu sử thông thường của một người làm vườn. [1]

Đâu là con người thật, đâu là diện mạo của huyền thoại?

Những người được cho là từng gặp Chapman kể rằng ông mặc quần áo làm từ bao cà phê, đội một chiếc chảo như mũ và đi chân đất. Tuy nhiên, các chi tiết ngoại hình này chưa được xác nhận. Chúng về sau trở thành diện mạo quen thuộc của Johnny Appleseed trong văn hóa đại chúng, trong đó có loạt phim American Legends của Disney. Đây là ví dụ rõ về cách một hình ảnh sinh động có thể lấn át công việc thực tế của nhân vật. [1]

Năm 1842, Chapman trở lại Ohio và sống cùng Nathaniel. Ba năm sau, ông qua đời khi đang thăm một người bạn tại Indiana; ngày nay Fort Wayne có một bia tưởng niệm mang tên ông. Những mốc cuối đời khá giản dị nếu đặt cạnh hình tượng người gieo táo bất tận. Chính khoảng cách ấy cho thấy huyền thoại không nhất thiết được tạo bởi một sự kiện duy nhất: nó có thể lớn lên từ nhiều việc có thật, được cộng đồng kể lại bằng các chi tiết ngày càng giàu hình ảnh. [1]

Điều còn lại sau biệt danh Johnny Appleseed là một cách nhìn khác về Chapman. Ông vừa là người làm vườn, người bán đất và nhà truyền giáo, vừa là nhân vật được ký ức dân gian tái tạo. Hạt táo là biểu tượng dễ nhớ, nhưng các vườn ươm mới giải thích ông đã làm gì; còn những giai thoại về trang phục và lối sống giải thích vì sao công việc ấy biến thành huyền thoại Mỹ. [1]