Kế hoạch Morgenthau: Vì sao nước Đức không trở thành quốc gia nông nghiệp?
Năm 1944, khi chiến tranh thế giới thứ hai chưa kết thúc, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Henry Morgenthau Jr. hình dung một nước Đức hậu chiến gần như không còn nhà máy lớn. Công nghiệp nặng sẽ bị cấm, công nghệ tiên tiến bị loại bỏ, còn nền kinh tế chuyển sang nông nghiệp. Câu hỏi then chốt là: muốn ngăn Đức gây chiến lần nữa, có cần làm suy yếu cả nền tảng kinh tế của xã hội này hay không? [1]
Kế hoạch Morgenthau thất bại không chỉ vì bị phản đối trên giấy. Theo Science History Institute, các quan chức Bộ Tài chính Mỹ được điều sang quân đội đã dùng kế hoạch này làm định hướng cho hoạt động chiếm đóng đến tháng 7 năm 1947. Nhưng cùng năm đó, Kế hoạch Marshall đưa ra một cách tiếp cận khác: phục hồi kinh tế thay vì duy trì sự suy kiệt. [1]
Một nước Đức chỉ còn ruộng đồng?
Mục tiêu của Kế hoạch Morgenthau là tước bỏ khả năng sản xuất chiến tranh của Đức bằng cách cấm hoặc loại bỏ công nghiệp nặng. Phạm vi dự tính không dừng ở các nhà máy vũ khí. Nhiều công nghệ tiên tiến cũng bị hạn chế, để nước Đức trở thành một quốc gia nông nghiệp, dựa chủ yếu vào đất đai và lao động nông thôn. [1]
Lập luận này có vẻ đơn giản: không còn công nghiệp nặng thì Đức sẽ khó tái vũ trang. Tuy nhiên, công nghiệp không chỉ tạo ra vũ khí. Nhà máy, năng lượng, vận tải, việc làm và sản xuất dân dụng thường liên kết với nhau. Vì thế, khi biện pháp chống tái vũ trang mở rộng thành việc làm suy yếu gần như toàn bộ nền kinh tế, hậu quả đối với đời sống thường dân cũng trở nên khó tách khỏi mục tiêu quân sự. [1]
Stimson lo ngại điều gì?
Henry L. Stimson, Bộ trưởng Chiến tranh dưới thời Tổng thống Franklin D. Roosevelt, không dễ ủng hộ kế hoạch. Trong bản ghi nhớ sau này được gọi là Stimson Memorandum, ông phản đối việc bổ sung một hình thức áp bức kinh tế hoàn toàn vào các biện pháp trừng phạt và giáo dục nhằm ngăn Đức gây chiến. [1]
Điểm Stimson lo ngại không phải là bỏ qua trách nhiệm của nước Đức. Ông đặt vấn đề về hiệu quả: nếu chính sách khiến cả xã hội rơi vào khốn khó, nó có thể nuôi tâm lý muốn trả đũa thay vì tạo ra một nền hòa bình bền vững. Tranh luận vì vậy chuyển từ câu hỏi “phải trừng phạt nghiêm khắc đến đâu?” sang câu hỏi “một xã hội bại trận sẽ sống và thay đổi như thế nào sau chiến tranh?”. [1]
Từ đề xuất thành chính sách chiếm đóng
Dù có phản đối, Kế hoạch Morgenthau vẫn được các quan chức Bộ Tài chính Mỹ được điều sang quân đội áp dụng trong chính sách chiếm đóng. Science History Institute cho biết đến tháng 7 năm 1947, kế hoạch này vẫn được dùng như chỉ thị hành động cho quân đội Mỹ tại Đức. Trong giai đoạn ấy, việc hỗ trợ phục hồi kinh tế cho nhà nước Đức bị tàn phá hầu như không được thực hiện. [1]
Điều đáng chú ý là kế hoạch không biến mất ngay sau khi bị tranh luận. Nó tồn tại trong một thời gian, khi chính sách chiếm đóng phải đồng thời kiểm soát một quốc gia vừa bại trận, ngăn tái vũ trang và xử lý nền kinh tế bị chiến tranh phá hủy. Nếu phục hồi bị xem là một nguy cơ, nghèo đói và suy thoái dễ bị coi như cái giá có thể chấp nhận để bảo đảm an ninh. [1]
Một nhà hóa học và bài thơ châm biếm
Erwin Weinbrenner giúp hình dung kế hoạch sẽ tác động đến con người cụ thể ra sao. Trước chiến tranh, ông góp phần phát triển lốp Buna S hoàn toàn tổng hợp; trong chiến tranh, ông đứng đầu bộ phận dịch vụ kỹ thuật tại nhà máy Buna Schkopau. Ông cũng từng làm việc cho IG Farben và Bayer AG, những doanh nghiệp công nghiệp thuộc kiểu mà những người ủng hộ Morgenthau muốn loại khỏi tương lai nước Đức. [1]
Nếu nền kinh tế thật sự chuyển sang nông nghiệp, Weinbrenner sẽ phải rời thế giới hóa học để bước vào một nghề mới. Ông đáp lại bằng tập thơ minh họa dài 32 trang mang tên KZL und Morgenthau. KZL gợi đến Konzentrationslager, nghĩa là trại tập trung, tạo nên một liên tưởng châm biếm về kế hoạch biến cả xã hội thành đối tượng bị kiểm soát. [1]
Các tranh minh họa cho thấy người Đức bị đẩy về trạng thái như cư dân hang động nhưng vẫn sử dụng những thiết bị tiết kiệm lao động kỳ quặc. Đây là trò đùa nghệ thuật, không phải bản mô tả chính xác về một xã hội tương lai. Tuy vậy, nó làm nổi bật mâu thuẫn của kế hoạch: sắc lệnh có thể cấm nhà máy, nhưng không dễ xóa nhu cầu tiện nghi, khả năng sáng chế và thói quen sống với kỹ thuật của một xã hội công nghiệp. [1]
Vì sao Kế hoạch Marshall thay đổi hướng đi?
Tháng 6 năm 1947, Kế hoạch Marshall được thông qua. Science History Institute xem việc lựa chọn hướng đi mới như một sự thừa nhận ngầm rằng Kế hoạch Morgenthau có những thiếu sót nghiêm trọng. Thay vì đặt sự suy yếu kinh tế làm nền tảng an ninh, chính sách mới đặt phục hồi vào trung tâm và gắn tương lai nước Đức với công cuộc tái thiết châu Âu. [1]
Sự chuyển hướng ấy không xóa tranh luận về trách nhiệm của nước Đức. Nó chỉ thay đổi cách trả lời câu hỏi về hòa bình sau chiến tranh. Một quốc gia có công nghiệp và khoa học từng phục vụ chiến tranh không nhất thiết phải bị biến thành cánh đồng; những năng lực ấy có thể được đặt trong một trật tự phục hồi khác. Vì vậy, thất bại của Kế hoạch Morgenthau nằm ở việc đồng nhất năng lực sản xuất với hiểm họa, thay vì phân biệt giữa bộ máy chiến tranh và nền tảng đời sống xã hội. [1]