Khi cây cỏ trở thành nhân chứng của một vụ án

Một đôi giày có thể mang theo câu trả lời mà người đi giày không nhận ra. Trong vụ án em bé Troy ở Smethwick, Anh, nhà thực vật học pháp y Patricia Wiltshire đã tìm thấy trên quần áo của người cha một hỗn hợp phấn hoa và bào tử gần như trùng với khu vực nơi thi thể được phát hiện. Câu hỏi trung tâm là: cây cỏ nối một người với hiện trường bằng cách nào? [1]

Câu trả lời không nằm ở một chiếc lá đơn lẻ, mà ở cả một cộng đồng thực vật. Mỗi bờ mương, lối đi, bãi cỏ hay khu vườn có thể để lại một hồ sơ vi mô trên giày, quần áo, thảm xe và thậm chí trong đất bám ở một vật nhỏ. [1]

Dấu vết được lấy từ đâu?

Khi con người đi qua một nơi mọc um tùm, họ có thể làm dính vào mình mảnh lá, hạt giống, nhựa cây, đất, rêu, nấm và phấn hoa. Một phần dấu vết nhìn thấy được, chẳng hạn cành vụn trên gấu quần; phần khác nhỏ đến mức chỉ hiện ra dưới kính hiển vi. Xe cũng không đứng ngoài quá trình này: sàn xe, bàn đạp, cản trước, bộ lọc khí và bộ tản nhiệt đều có thể giữ lại vật chất thực vật. [1]

Việc thu mẫu vì thế phải bắt đầu bằng cách xác định những vị trí có khả năng đã tiếp xúc với môi trường. Trong một trường hợp trước đây, Wiltshire rửa các tấm lót sàn, bàn đạp và nhiều bộ phận của xe, sau đó lọc phần cặn để xem bên trong có gì. Đây là bước biến thứ tưởng như chỉ là bụi bẩn thành mẫu có thể so sánh. [1]

Vì sao một địa điểm có “chữ ký” riêng?

Phấn hoa là hạt sinh sản của cây. Nó có lớp vỏ bền, được tạo ra với số lượng lớn và mang hình dạng khác nhau tùy loài. Dưới kính hiển vi, hạt có thể là những quả cầu có gai, những hình tròn lõm hoặc dạng có nhiều lỗ. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn hình dạng của từng hạt là tổ hợp nhiều loại hạt xuất hiện cùng nhau. [1]

Một địa điểm ven suối có thể gồm cây liễu, cây dương, bụi gai và những loài cỏ mọc quanh bờ. Vài bước sang khu vườn hoặc lối đi khác, thành phần phấn hoa đã thay đổi. Bởi vậy, nhà điều tra không chỉ hỏi “hạt này thuộc cây gì?”, mà còn hỏi “tập hợp này thường xuất hiện ở đâu?”. Sự trùng hợp của cả mẫu hình có thể nối một vật với một khu vực cụ thể hơn một dấu vết riêng lẻ. [1]

Vụ án Troy cho thấy cách đối chiếu diễn ra

Troy biến mất khỏi nhà vào đầu tháng 2 năm 2006. Thi thể em được tìm thấy ngày hôm sau trong một chiếc túi đặt tại cống gần con suối. Khu vực này có nhiều tầng thực vật: cây mọc ven nước, bụi gai, hàng rào cây, lá mục và một lối mòn mà người muốn đi tới cống gần như phải bước qua. Wiltshire lập bản đồ thảm thực vật theo từng vùng rồi lấy mẫu để so sánh. [1]

Bà kiểm tra quần jean và giày của cha mẹ Troy cùng giày của bà ngoại em; tại nhà xác, bà rửa tóc và lấy mẫu sâu trong mũi Troy. Bà cũng lấy mẫu ở những địa điểm mà cha mẹ em thường lui tới, nhằm phân biệt dấu vết phổ biến trong sinh hoạt với dấu vết đặc trưng của cống. Giày của người bà hầu như không có phấn hoa, còn quần áo của người cha chứa nhiều loại hạt và bào tử phù hợp với hỗn hợp ở khu vực vứt thi thể. Một bào tử nấm chỉ xuất hiện ở hai nơi được kiểm tra: cống và quần áo của người cha. Phân tích này góp phần vào bản án đối với Sherwain Smith về tội ngộ sát. [1]

Thực vật còn giúp trả lời câu hỏi nào?

Dấu vết thực vật không chỉ dùng để hỏi một người đã ở đâu. Độ trưởng thành của rêu mọc trên xương hoặc của cây mọc xuyên qua phần còn lại của cơ thể có thể giúp ước tính thời gian hài cốt nằm ngoài tự nhiên. Mức độ héo của cây dùng để che giấu thi thể cũng có thể gợi ý thời điểm che phủ. Cây bị giẫm lên rồi hồi phục ở mức nào đôi khi cung cấp manh mối về thời điểm một người đi qua. [1]

Trong một vụ khác ở Italy, các mảnh rêu trên giày được đối chiếu với rêu ở lan can và cầu thang dịch vụ của một trung tâm mua sắm. Từ đó, các nhà thực vật học dựng lại khả năng người phụ nữ đã đi lên cầu thang, bước lên lan can rồi nhảy xuống. Chi tiết này làm giả thuyết tự sát phù hợp hơn giả thuyết bị đẩy hoặc giằng co, nhưng nó vẫn là một phần trong toàn bộ lập luận của vụ án. [1]

Vì sao bằng chứng mạnh nhưng ít được dùng?

Thực vật pháp y đòi hỏi kiến thức rộng và kinh nghiệm lâu năm. Một hiện trường có thể chứa hàng chục loài; lá cùng một loài còn thay đổi hình dạng theo ánh sáng, độ ẩm, độ cao hoặc tình trạng khô hạn. Khi mẫu bị nghiền nát, dính dịch cơ thể hoặc chỉ còn vài mảnh nhỏ, việc nhận diện trở nên khó hơn nhiều. [1]

Khác với xét nghiệm DNA vốn được hỗ trợ bởi quy trình và thiết bị tiêu chuẩn hóa, thực vật pháp y chưa có chương trình đào tạo chính thức và hệ thống chứng nhận thống nhất tương đương. Việc thu thập, bảo quản và phân tích mẫu cũng chưa có chuẩn chung đủ rộng. Vì vậy, cảnh sát có thể bỏ qua “bụi xanh” quanh hiện trường, hoặc dùng kết quả thực vật để xin lệnh khám xét rồi không đưa nó ra trước tòa khi đã có bằng chứng khác dễ chấp nhận hơn. [1]

Công nghệ có thay đổi vai trò của cây cỏ?

Các công cụ mới đang cố giảm phần việc thủ công. Thuật toán AI có thể được huấn luyện trên ảnh phấn hoa và kết hợp với kính hiển vi tự động để quét nhiều lam kính, đánh dấu những hạt đáng chú ý. DNA môi trường, thường gọi là eDNA, lại tiếp cận theo hướng rộng hơn: một ít đất có thể chứa tế bào do nhiều loài thực vật, nấm, vi sinh vật và động vật để lại. [1]

Nhưng máy móc chỉ so sánh tốt khi có cơ sở dữ liệu đủ đáng tin. Nhiều loài thực vật chưa có mã vạch di truyền phù hợp; các loài gần nhau đôi khi khó phân biệt bằng một đoạn gene duy nhất. Muốn nối một chiếc lá với đúng cây đã rụng nó, nhà điều tra có thể phải lập cơ sở dữ liệu riêng cho cả khu vực. Điều đó tốn thời gian, nhân lực và kinh phí, nên cây cỏ vẫn chưa trở thành bằng chứng thường nhật trong phòng xét nghiệm. [1]