Khi “Vật lý Đức” muốn biến định luật tự nhiên thành vấn đề dân tộc

Một bức ảnh chụp năm 1931 quy tụ tám nhà vật lý từng làm việc tại Đức. Sau khi Đức Quốc xã lên nắm quyền, chỉ Werner Heisenberg và Fritz Sauter trong số họ còn ở lại Đức. Chi tiết ấy cho thấy một câu hỏi lớn: vì sao một quốc gia từng là trung tâm của vật lý hiện đại lại tự đẩy nhiều nhà khoa học giỏi nhất ra ngoài? [1]

Câu trả lời không nằm ở việc các định luật tự nhiên thay đổi, mà ở cách chính quyền và một bộ phận trong giới học thuật cố biến khoa học thành biểu tượng của bản sắc dân tộc. Thuyết tương đối và cơ học lượng tử bị gắn nhãn “khoa học Do Thái”, trong khi những người cổ vũ “Vật lý Đức” vừa thanh trừng đối thủ, vừa phải phục tùng một nhà nước ngày càng coi trọng lợi ích quân sự và vật chất hơn việc hiểu tự nhiên. [1]

Vì sao vật lý trở thành chiến trường chính trị?

Sau thất bại trong Thế chiến thứ nhất, các khoản bồi thường nặng nề và tình trạng chính trị bất ổn, xã hội Đức xuất hiện nhu cầu tìm một lời giải thích đơn giản cho nỗi nhục quốc gia. Một thuyết âm mưu phổ biến khi đó cho rằng nước Đức bị “đâm sau lưng” bởi những người xã hội chủ nghĩa; vì nhiều người xã hội chủ nghĩa là người Do Thái, định kiến này nhanh chóng chuyển thành cáo buộc nhắm vào người Do Thái nói chung. [1]

Vật lý cũng đang trải qua một cuộc cách mạng khó hiểu với công chúng ngoài chuyên ngành. Albert Einstein và nhiều nhà lý thuyết hàng đầu của thuyết tương đối, cơ học lượng tử là người Do Thái hoặc có liên hệ với các cộng đồng Do Thái. Từ đó, một số kẻ dân tộc chủ nghĩa đánh tráo hai việc: phản đối một nhóm người bị kỳ thị thành phản đối chính lý thuyết mà họ theo đuổi. Khoa học bị kéo vào cùng kiểu phân loại trắng đen của chính trị cực đoan. [1]

“Vật lý Đức” thực sự chủ trương điều gì?

Phong trào Deutsche Physik, thường được dịch là “Vật lý Đức”, tự giới thiệu mình như một sự trở về với thực nghiệm chắc chắn, đối lập với những lý thuyết bị họ chế giễu là xa rời thực tế. Nếu chỉ xét khẩu hiệu đề cao đo đạc và thí nghiệm, lập trường ấy có vẻ không hoàn toàn vô lý: mọi lý thuyết vật lý đều cần được đối chiếu với thế giới quan sát được. [1]

Vấn đề nằm ở chỗ phong trào này không dừng ở tranh luận phương pháp. Những người cổ vũ nó công kích thuyết tương đối và cơ học lượng tử bằng nhãn “khoa học Do Thái”, biến nguồn gốc dân tộc hoặc tôn giáo của nhà khoa học thành tiêu chí đánh giá một mệnh đề. Hai nhân vật dẫn đầu là Philipp Lenard và Johannes Stark, đều từng đoạt giải Nobel Vật lý. Danh tiếng khoa học của họ giúp phong trào có vẻ chính thống, dù lập luận dân tộc chủ nghĩa không thể thay thế kiểm chứng thực nghiệm. [1]

Thanh trừng đã làm mất điều gì?

Khi Đức Quốc xã củng cố quyền lực, các nhà khoa học Do Thái và những người bị xem là không phù hợp với hệ tư tưởng mới bị đẩy khỏi vị trí. Một số người ra nước ngoài, trong đó có nhiều nhà lý thuyết xuất hiện trong bức ảnh năm 1931. Việc ra đi không chỉ là tổn thất nhân sự trước mắt; nó còn làm đứt các nhóm nghiên cứu, mạng lưới trao đổi và môi trường tranh luận vốn giúp những ngành lý thuyết mới phát triển. [1]

Tuy nhiên, không phải mọi người ở lại đều là người ủng hộ nhiệt thành Hitler. Câu chuyện còn có một vùng xám của sự thỏa hiệp: nhiều giáo sư tìm cách giữ chức vụ cho đồng nghiệp hoặc tránh đối đầu trực tiếp, vì cho rằng chế độ là thực tế phải thích nghi. Chính sự nhượng bộ từng phần ấy khiến bộ máy khoa học tiếp tục hoạt động, nhưng đồng thời cho phép việc loại trừ diễn ra mà không gặp sự phản kháng tập thể đủ mạnh. [1]

Nguồn gốc của thanh trừng cũng không chỉ là lòng tin ý thức hệ. Sự đố kỵ trí tuệ và chủ nghĩa cơ hội nghề nghiệp khiến một số người dễ dàng nhập vào làn sóng dân tộc chủ nghĩa. Khi việc hạ thấp đối thủ có thể mở ra vị trí, ảnh hưởng hoặc sự ưu ái của chính quyền, tranh luận khoa học bị biến thành cuộc cạnh tranh quyền lực. [1]

Nhà nước muốn khoa học phục vụ điều gì?

Năm 1933, Bộ trưởng Nội vụ Wilhelm Frick nhấn mạnh rằng khoa học phải phục vụ quốc gia và những thành tựu khoa học không thể được sử dụng vì văn hóa của nhân dân thì không có giá trị. Quan điểm này đặt ra một thước đo khác cho nghiên cứu: câu hỏi “điều này giúp hiểu tự nhiên thế nào?” bị đẩy xuống sau câu hỏi “điều này tạo ra sản phẩm gì cho nhà nước?”. [1]

Điều trớ trêu là ngay cả “Vật lý Đức” cũng không được hưởng lợi lâu dài từ khẩu hiệu của mình. Chính quyền coi hóa học và kỹ thuật có ích trực tiếp hơn vật lý lý thuyết, nên những người từng vui mừng khi Einstein và các đồng nghiệp rời đi lại bị xem nhẹ. Một phong trào muốn giành quyền định nghĩa khoa học cuối cùng vẫn phải hoạt động trong hệ thống chỉ coi trọng những tri thức phục vụ mục tiêu trước mắt. [1]

Vì sao vật lý hạt nhân lại quay trở lại?

Sự phân hạch hạt nhân làm thay đổi vị thế của vật lý lý thuyết vì nó mở ra khả năng tạo ra một nguồn năng lượng và sức công phá đặc biệt lớn. Tháng 9 năm 1939, Werner Heisenberg gửi báo cáo cho cơ quan quân giới về phân hạch, sau đó lưu ý rằng vật chất có thể phân hạch có khả năng trở thành lực nổ mạnh. Những câu hỏi từng bị coi là “lý thuyết suông” nay gắn với một lợi thế quân sự mà nhà nước không thể bỏ qua. [1]

Nhưng việc Đức không chế tạo được bom nguyên tử không thể quy về một nguyên nhân duy nhất. Nhiều nhà lý thuyết hàng đầu đã bị đẩy ra nước ngoài; Heisenberg và nhóm của ông sau này tuyên bố rằng họ không có ý định cung cấp bom cho Hitler mà quan tâm hơn đến việc xây dựng lò phản ứng, còn những cách giải thích khác nhấn mạnh sự thiếu bí quyết và các cuộc tấn công của Không quân Hoàng gia Anh cùng lực lượng Kháng chiến Na Uy vào cơ sở sản xuất nước nặng ở Na Uy. Những yếu tố ấy cho thấy thất bại không tự động chứng minh nhóm Đức đã cố ý phá hoại chương trình. [1]

Bài học đáng chú ý không phải là một khẩu hiệu chính trị có thể làm sai định luật tự nhiên. Điều nguy hiểm hơn là nó có thể làm sai cách một quốc gia lựa chọn người được nghiên cứu, câu hỏi được đặt ra và bằng chứng được lắng nghe. Khi một nền vật lý tự loại bỏ những người giỏi nhất vì căn cước của họ, tổn thất không chỉ thuộc về các cá nhân bị trục xuất; chính năng lực giải quyết những vấn đề cấp bách của đất nước cũng bị thu hẹp. [1]