Lingua Ignota: Vì sao Hildegard von Bingen sáng tạo hơn 1.000 từ bí ẩn?

Hildegard von Bingen để lại một danh sách gồm 1.011 từ tự tạo và một bảng 23 ký tự mang tên Litterae Ignotae, nghĩa là “những chữ cái chưa biết”. Câu hỏi khó nhất không phải bà đã tạo ra những gì, mà là để làm gì. Chính Hildegard không để lại lời giải thích rõ ràng, vì vậy Lingua Ignota vẫn đứng giữa nhiều khả năng: ngôn ngữ riêng của cộng đồng nữ tu, phương tiện diễn đạt trải nghiệm tôn giáo, hay một thử nghiệm ngôn từ mang tính cá nhân. [1]

Điều đáng chú ý là các dấu vết còn lại không cho thấy một ngôn ngữ được sử dụng thường xuyên trong giao tiếp. Chúng chủ yếu gồm danh sách từ, một số ký tự xuất hiện trong thư từ và một bài hát pha trộn từ mới với tiếng Latin. Muốn hiểu Lingua Ignota, vì thế, cần tách những gì có thể quan sát trong văn bản khỏi các giả thuyết hấp dẫn nhưng chưa được chứng minh. [1]

Hildegard đã để lại những gì?

Hildegard là một nữ tu viện trưởng dòng Biển Đức người Đức, đồng thời viết về tôn giáo, tự nhiên và y học, sáng tác âm nhạc và ghi lại các thị kiến của mình. Trong khối tác phẩm rộng ấy, Lingua Ignota là một trường hợp khác thường. Danh sách từ bắt đầu bằng những khái niệm liên quan đến Thiên Chúa và thiên thần, sau đó chuyển sang nhiều dạng sinh vật. Trật tự này cho thấy hệ từ vựng không hoàn toàn ngẫu nhiên, dù chưa đủ để xác định Hildegard muốn xây dựng một hệ thống phân loại hoàn chỉnh. [1]

Một số mục từ cho thấy cách Hildegard đặt tên lại cho những khái niệm quen thuộc: Aigonz chỉ Thiên Chúa, Diuueliz chỉ quỷ dữ, còn Orzchis mang nghĩa “bao la”. Nhiều từ dường như chứa yếu tố gợi nhớ tiếng Latin hoặc tiếng Đức. Đây là điểm quan trọng: “ngôn ngữ chưa biết” không nhất thiết được tạo nên trong trạng thái tách biệt với những ngôn ngữ Hildegard đã biết. Nó có thể là sự tái tổ chức âm thanh và ý nghĩa dựa trên vốn ngôn ngữ có sẵn. [1]

Đó có phải một ngôn ngữ hoàn chỉnh?

Lingua Ignota thường được gọi là ngôn ngữ nhân tạo sớm nhất có tài liệu ghi nhận, nhưng từ “ngôn ngữ” ở đây cần được hiểu thận trọng. Một danh sách dài hơn một nghìn từ chứng tỏ nỗ lực có chủ đích, song chưa tự động cho biết người tạo ra nó đã xây dựng ngữ pháp, quy tắc biến đổi từ hay cách sắp xếp câu riêng. Phần còn lưu lại nổi bật ở vốn từ hơn là ở một cơ chế diễn đạt độc lập. [1]

Bài hát “O Orzchis Ecclesia” là tác phẩm duy nhất được biết đến có sử dụng Lingua Ignota. Trong đó, Hildegard đặt những từ do mình sáng tạo vào cấu trúc chủ yếu bằng tiếng Latin. Cách dùng này có thể hình dung như việc thay một số mảnh màu nổi bật trong bức tranh vốn đã có bố cục: từ mới làm thay đổi sắc thái và âm hưởng, nhưng chưa thay thế toàn bộ hệ thống ngôn ngữ bao quanh chúng. [1]

Bảng Litterae Ignotae gồm 23 ký tự lại đặt ra một vấn đề khác. Một bảng chữ cái có thể dùng để ghi ngôn ngữ riêng, che giấu nội dung hoặc đơn giản là tạo cho văn bản một diện mạo đặc biệt. Hildegard chỉ được biết là đã dùng các ký tự này vài lần trong thư từ. Tần suất ít ỏi ấy không cho phép kết luận chúng từng là phương tiện viết thông dụng trong tu viện. [1]

Các thị kiến giải thích được đến đâu?

Hildegard cho biết những chữ cái và từ ngữ này xuất hiện với bà trong thị kiến, tương tự nguồn cảm hứng của nhiều tác phẩm khác. Chi tiết ấy xác nhận cách chính Hildegard nhìn nhận nguồn gốc của Lingua Ignota, nhưng không trả lời mục đích sử dụng. Một trải nghiệm có thể thúc đẩy việc sáng tạo mà không quy định sản phẩm sau đó được dùng để cầu nguyện, sáng tác, giảng dạy hay liên lạc riêng. [1]

Trong bối cảnh sáng tác của Hildegard, cách giải thích mang tính tôn giáo có sức nặng nhất định: bà thường nhìn tự nhiên và thế giới như những điều chứa đựng ý nghĩa thiêng liêng. Từ đó xuất hiện giả thuyết rằng ngôn từ thông thường không đủ diễn đạt điều bà cảm nhận, nên bà tạo ra tên gọi mới. Tuy nhiên, đây vẫn là cách diễn giải từ chủ đề trong sự nghiệp của bà, không phải lời xác nhận trực tiếp về chức năng của Lingua Ignota. [1]

Có phải mật ngữ của các nữ tu?

Một giả thuyết quen thuộc cho rằng Hildegard muốn có phương tiện trao đổi riêng với các nữ tu trong cộng đồng. Khả năng này phù hợp với ý niệm về một nhóm người cùng chia sẻ từ vựng mà người ngoài không hiểu. Nhưng muốn một mật ngữ hoạt động hiệu quả, người dùng thường cần biết cách đặt câu và phải sử dụng nó đủ thường xuyên. Những dấu vết được biết đến của Lingua Ignota chưa cho thấy rõ hai điều đó. [1]

Một cách giải thích khác cho rằng Hildegard dùng ngôn ngữ riêng để che giấu lời phê phán Giáo hội. Chính hành động của bà khiến giả thuyết này kém thuyết phục: trong thư gửi Giáo hoàng Anastasius IV vào khoảng năm 1153 hoặc 1154, Hildegard công khai chỉ trích thái độ dung túng trước sự suy thoái quanh ông bằng ngôn ngữ người nhận hiểu được. Bà không có vẻ cần một hệ mã bí mật để bày tỏ quan điểm mạnh mẽ. [1]

Vì sao bí ẩn vẫn còn?

Những cách giải thích rộng hơn xem Lingua Ignota như nỗ lực tạo một ngôn ngữ phổ quát, một phương tiện trò chuyện với thiên thần, hoặc thậm chí ngôn ngữ của Adam trong Vườn Địa Đàng. Chúng phù hợp với sức hấp dẫn huyền bí quanh Hildegard, nhưng không có lời giải thích nào của bà xác nhận các mục tiêu ấy. Việc một hệ từ vựng bắt đầu bằng Thiên Chúa và thiên thần cũng chưa đủ để suy ra nó được thiết kế cho giao tiếp siêu nhiên. [1]

Giá trị đặc biệt của Lingua Ignota nằm chính ở khoảng cách giữa quy mô và mức độ sử dụng: Hildegard dành công sức tạo hơn một nghìn từ cùng một bảng ký tự, nhưng chỉ để lại rất ít ví dụ cho thấy chúng vận hành ra sao. Những gì còn lại đủ chứng minh đây là một dự án có cấu trúc, song không đủ chọn ra một động cơ duy nhất. Vì thế, Lingua Ignota nên được nhìn như dấu vết về cách một trí óc Trung cổ thử mở rộng ngôn từ, hơn là một mật mã đã có sẵn chìa khóa để giải. [1]