Louis Pope Gratacap: khi phòng khoáng vật mở lối vào thế giới thất lạc
Năm 1915, Louis Pope Gratacap đưa vào The New Northland một sinh vật được nhân vật gọi là “tyrannosaurus hoặc thứ gì đó giống nó”. Chi tiết dè dặt ấy có thể đánh dấu một trong những lần Tyrannosaurus rex xuất hiện sớm nhất trong văn học, nhưng con vật hư cấu không hoàn toàn trùng với loài khủng long đã được mô tả. Đằng sau cuộc phiêu lưu là một tác giả dành phần lớn sự nghiệp quản lý khoáng vật tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Mỹ. Chính thói quen phân loại, trưng bày và kết nối tri thức đã giúp Gratacap dựng nên thế giới thất lạc của mình. [1]
Công việc bảo tàng đã rèn cho Gratacap cách nhìn nào?
Gratacap học địa chất và gia nhập Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Mỹ năm 1876, sau đó trở thành quản thủ khoáng vật. Ông tham gia tổ chức, bảo quản và trưng bày những bộ sưu tập lớn, gồm bộ khoáng vật Bement và bộ đá quý Tiffany. Công việc này không chỉ là giữ mẫu vật trong kho. Một bộ sưu tập chỉ thực sự hữu ích khi từng mẫu có vị trí rõ ràng, có thể được tìm thấy, so sánh và đặt trong quan hệ với những mẫu khác. [1]
Cách làm ấy có một điểm gần với việc xây dựng tiểu thuyết: tác giả cũng phải chọn chi tiết, sắp xếp chúng và dẫn người đọc qua một lượng thông tin lớn. Điều đó không có nghĩa Gratacap biến tủ trưng bày thành cốt truyện theo một công thức cố định. Tuy nhiên, khả năng di chuyển giữa khoáng vật học, lịch sử tự nhiên, tôn giáo và văn chương giúp ông tập hợp nhiều lớp tri thức trong cùng một cuộc phiêu lưu mà vẫn tạo được đường đi cho độc giả. [1]
Vì sao Krocker Land vừa quen vừa lạ?
The New Northland kể về một nhóm người đi từ Alaska tới Krocker Land, vùng Bắc Cực ấm áp có sinh vật tiền sử và một xã hội dùng radium để biến đổi vật liệu thành vàng. Tên gọi này gợi đến Crocker Land, vùng đất mà Robert Peary từng cho rằng ông đã nhìn thấy ở phía bắc đảo Ellesmere. Khi tiểu thuyết được xuất bản, đoàn thám hiểm Crocker Land do bảo tàng tài trợ vẫn chưa trở về. Một câu hỏi địa lý ngoài đời vì thế trở thành cánh cửa cho thế giới tưởng tượng. [1]
Khoảng cách một chữ cái giữa Crocker và Krocker cho phép Gratacap tận dụng sự thời sự mà không phải giữ câu chuyện trong giới hạn của khảo sát địa lý. Độc giả có thể nhận ra địa danh đang được quan tâm, rồi theo nhân vật tới một nơi hoàn toàn khác: ấm áp, giàu khoáng sản và có những dạng sống kỳ lạ. Vùng đất ấy không phải dự đoán khoa học. Nó cho thấy văn học thế giới thất lạc thường bắt đầu từ một khoảng trống trong hiểu biết, sau đó lấp khoảng trống bằng khả năng tưởng tượng. [1]
Cuốn sách tạo vẻ xác thực ra sao?
Câu chuyện được chuyển tới người đọc qua Azaziel Link, một nhà báo hư cấu. Phần mở đầu mang dáng dấp ghi chú biên tập, còn chuyến phiêu lưu được giới thiệu như thể đã đăng trên một tờ báo trước khi in thành sách. Những lớp trung gian này mô phỏng đường đi của một bản tường thuật: người thám hiểm trở về, kể lại trải nghiệm, nhà báo xử lý nội dung rồi công chúng mới được đọc. Hình thức quen thuộc khiến điều phi thường tạm mang vẻ giống tin tức hoặc du ký. [1]
Gratacap đồng thời làm lung lay chính vẻ xác thực ấy. Một phần giải thích rằng Link đã sửa đáng kể lời kể để tăng chất văn chương, khiến độc giả phải nghi ngờ liệu mình còn được nghe tiếng nói ban đầu của nhà thám hiểm hay không. Sự mâu thuẫn này là trò chơi tự ý thức của tiểu thuyết: cuốn sách dựng nên một “tài liệu”, rồi để lộ người đã biên tập nó. Nhờ vậy, hành trình truyền thông tin trở thành một phần của cốt truyện chứ không chỉ là chiếc khung trang trí. [1]
Sinh vật trong truyện có thật sự là T. rex?
Trong một cuộc chạm trán, nhân vật liên hệ con vật lớn với tyrannosaurus nhưng lập tức để ngỏ khả năng đó chỉ là sinh vật tương tự. Tyrannosaurus rex đã được Henry Fairfield Osborn đặt tên và mô tả trước khi tiểu thuyết ra đời. Tuy nhiên, bộ xương T. rex lắp dựng đầu tiên của bảo tàng chỉ được giới thiệu vào cuối năm 1915, khoảng chín tháng sau khi sách xuất bản. Sự gần nhau về thời điểm khiến lần nhắc đến này đáng chú ý trong lịch sử văn học về khủng long. [1]
Dẫu vậy, “Crocodilo-Python” trong truyện không phải bản mô tả chính xác của T. rex. Nó có những đặc điểm giống bò sát và rắn, đồng thời được nối với các hình tượng thần thoại về rắn, rồng và khu vườn Eden. Gratacap đã lấy một tên gọi khoa học còn mới rồi biến đổi nó theo logic riêng của câu chuyện. Vì thế, nhận định đây có thể là tác phẩm hư cấu đầu tiên có T. rex nên được hiểu là đánh giá về một lần nhắc tên rất sớm, không phải kết luận rằng sinh vật trong sách đúng về giải phẫu hay đã được xác định chắc chắn. [1]
Hai vai trò của Gratacap gặp nhau ở đâu?
Gratacap viết trong nhiều thể loại, từ tài liệu khoáng vật học đến tiểu thuyết. Trong The New Northland, tri thức khoa học không chỉ xuất hiện dưới dạng tên khoáng vật hay tên khủng long. Nó còn định hình cách nhân vật tiếp cận nơi xa: quan sát, gọi tên, so sánh, phân loại và tìm cách giải thích điều lạ bằng những khái niệm đã biết. Khi các khái niệm ấy không đủ, câu chuyện chuyển sang thần thoại hoặc suy đoán. Chính sự chuyển đổi liên tục này tạo nên nét riêng của thế giới thất lạc trong sách. [1]
Tác phẩm cũng mang theo những định kiến về chủng tộc và văn minh phổ biến trong bối cảnh ra đời của nó. Các nhân vật Inuit nhận được ít sự chú ý và tôn trọng, còn những cộng đồng hư cấu bị nhìn qua lăng kính suy thoái văn minh, một quan niệm không thể xem là tri thức khoa học đáng tin cậy. Bởi vậy, đọc Gratacap hôm nay không chỉ là tìm một lần xuất hiện sớm của tyrannosaurus. Cuốn sách còn cho thấy trí tưởng tượng khoa học có thể mở rộng văn chương, nhưng người sử dụng nó vẫn chịu giới hạn từ cách xã hội đương thời nhìn thế giới và con người. [1]