Vì sao kiệt tác 'Phía đông vườn Địa Đàng' từng bị giới phê bình chê bai thậm tệ?

Ở tuổi 50, nhà văn từng đoạt giải Pulitzer John Steinbeck bước vào một bước ngoặt quyết định của sự nghiệp khi hoàn tất cuốn tiểu thuyết "Phía đông vườn Địa Đàng" (East of Eden) vào năm 1952. Ông gửi gắm trọn vẹn vốn sống, lịch sử gia đình cùng những thể nghiệm nghệ thuật tích lũy qua nửa thế kỷ vào tác phẩm này, tự tin xem đây là kiệt tác để đời. Thế nhưng, khi cuốn sách vừa xuất bản, một kịch bản trái ngược đến ngỡ ngàng đã diễn ra: trong khi độc giả khắp nơi hào hứng đón nhận và biến tác phẩm thành sách bán chạy kỷ lục, giới phê bình văn học đương thời lại dội những gáo nước lạnh với hàng loạt bài nhận định vô cùng khắc nghiệt. [1]

Đặt cược 50 năm sự nghiệp vào một tác phẩm

Trước khi "Phía đông vườn Địa Đàng" ra đời vào năm 1952, John Steinbeck trải qua một giai đoạn trầm lắng về cả sáng tác lẫn sự công nhận từ giới chuyên môn. Dù từng gặt hái thành công lớn với "Tortilla Flat" năm 1935 và đỉnh cao là giải Pulitzer cho "Chùm nho phẫn nộ" (The Grapes of Wrath) bốn năm sau đó, ông vẫn trăn trở tìm kiếm một tác phẩm có thể đúc kết toàn bộ sự nghiệp sáng tác của mình. Ở tuổi 50, Steinbeck khẳng định mọi cuốn sách ông từng viết trước đó dường như chỉ là bước chuẩn bị cho công trình trọng đại này, nơi ông dồn hết mọi kỹ năng và hiểu biết về nghệ thuật văn chương tích lũy suốt nhiều năm. [1]

"Phía đông vườn Địa Đàng" là thiên tiểu thuyết đồ sộ đan xen giữa hai gia đình nhà Trask và nhà Hamilton, trải dài từ thời kỳ Nội chiến Mỹ cho tới khi Thế chiến thứ nhất kết thúc. Steinbeck đã đưa vào cuốn sách rất nhiều chi tiết từ lịch sử gia đình mình: nhân vật Samuel Hamilton dựa trên người ông ngoại Samuel Hamilton của ông, nhân vật Adam Trask mang bóng dáng của cha ông, còn chính nhà văn xuất hiện trong vai người kể chuyện và một đứa trẻ trong các phân cảnh. Cuốn sách ban đầu được ông viết như lời gửi gắm tới hai người con trai Thom và John, lồng ghép điển tích kinh văn về Cain và Abel để khám phá các tầng nghĩa sâu sắc về thiện và ác. [1]

Cơn sốt bán chạy và sự đồng cảm từ độc giả

Trái ngược với những lo âu của một tác giả sau thời gian dài bị hoài nghi về sức sáng tạo, công chúng đã đón nhận "Phía đông vườn Địa Đàng" với sự nồng nhiệt tức thì. Ngay sau khi phát hành vào năm 1952, cuốn sách nhanh chóng trở thành tác phẩm bán chạy hàng đầu trên thị trường. Người đọc ở khắp nơi tìm thấy sự kết nối sâu sắc với câu chuyện và những nhân vật đầy mâu thuẫn nội tâm mà Steinbeck khắc họa. [1]

Chỉ một tháng sau khi sách ra mắt, Steinbeck đã hào hứng chia sẻ trong thư gửi một người bạn rằng tác phẩm đang bán được số lượng bản in rất lớn. Ông vô cùng xúc động khi nhận được hàng loạt thư từ độc giả khắp nơi gửi về. Điều đặc biệt là người đọc không chỉ khen ngợi cuốn sách, mà còn viết với sự đồng cảm sâu sắc như thể họ tìm thấy chính cuộc đời và tâm tư của mình trong từng trang viết của ông. [1]

"Sến súa" và "vụng về": Làn sóng phê bình tàn nhẫn

Trong khi độc giả đón nhận tác phẩm bằng sự đồng cảm mãnh liệt, giới phê bình văn học lại đưa ra những phản ứng vô cùng gay gắt. Ngay trong chính lá thư kể về sức bán ấn tượng của cuốn sách, Steinbeck cũng phải ngậm ngùi nhắc đến bài điểm sách khắc nghiệt trên tạp chí The New Yorker và tự hỏi điều gì đã khiến cây bút Anthony West tức giận đến vậy. West đã không ngần ngại gọi tác phẩm là "trẻ con" và "thứ văn chương sến súa", thậm chí so sánh cuốn sách với các vở kịch kịch tính sáo rỗng của thế kỷ 19, nơi nhân vật phản diện được nhận diện một cách thô kệch. [1]

Làn sóng chê bai không dừng lại ở đó. Báo The New York Times nhận xét tiểu thuyết có cấu trúc vụng về và thiếu định hình. Tạp chí Time thậm chí còn chỉ trích gay gắt cả văn phong lẫn cốt truyện, đồng thời phủ nhận luôn những thành tựu quá khứ của Steinbeck. Bài viết trên Time cho rằng suốt một phần tư thế kỷ, sự nghiệp của ông chỉ đi trên một con đường chông chênh, trong đó tác phẩm "Tortilla Flat" chỉ là sự ủy mị duyên dáng, "In Dubious Battle" bị gọi là kịch bản tả thực phiến diện, còn "Của chuột và người" (Of Mice and Men) bị gạt đi như một thứ lời lẽ sáo rỗng sến súa. [1]

Tranh cãi quanh bài học đạo đức và nhân vật Cathy

Nhiều nhà phê bình thời đó bày tỏ sự không hài lòng với cách Steinbeck lồng ghép điển tích Cain và Abel vào cốt truyện. Báo The New York Times cho rằng cuốn sách bị tổn hại bởi những tình tiết giật gân rẻ tiền và tính kịch quá đà, làm cho bối cảnh kinh văn tạo ra sự ngập ngừng thay vì đem lại chiều sâu cho mạch truyện. Ngoài ra, cuộc thảo luận về từ ngữ thần học "timshel" trong tiếng Do Thái — vốn là chìa khóa mở ra tư tưởng chính của cuốn sách — cũng bị một số cây bút nhận định là thiếu giá trị nghệ thuật và mang tính áp đặt triết lý. [1]

Một nhà phê bình thậm chí còn gán cho Steinbeck nhãn mác "đạo đức gia hơn là một nhà văn". Giới chuyên môn chỉ trích ông đã biến cuốn sách thành phương tiện giảng giải triết lý cá nhân thay vì tập trung xây dựng một tác phẩm hư cấu đích thực. Đặc biệt, nhân vật Cathy — tác nhân gây ra hàng loạt đổ vỡ trong truyện — bị coi là điểm yếu lớn nhất. Các nhà phê bình nhận xét tính cách và diễn biến của Cathy là không tưởng, biến cô thành "người phụ nữ độc hại nhất trong văn học" mà độc giả chỉ có thể tiếp nhận như một nhân vật trong truyền thuyết dân gian chứ không phải đời thực. [1]

Sự thừa nhận của thời gian đối với một kiệt tác

Bất chấp những lời chê bai cay đắng từ giới phê bình đương thời, "Phía đông vườn Địa Đàng" vẫn giữ vững vị trí trong lòng công chúng và vượt qua được sự đào thải của thời gian. Những góc nhìn khắt khe ban đầu về cấu trúc hay tính triết lý của cuốn sách dần được thay thế bằng cái nhìn toàn diện hơn về tầm vóc tư tưởng và sức lay động cảm xúc mà Steinbeck đã tạo ra. [1]

Theo thời gian, tác phẩm từng bị dán nhãn "vụng về" và "sến súa" này đã được giới nghiên cứu văn học đánh giá lại một cách công bằng. Ngày nay, "Phía đông vườn Địa Đàng" không chỉ được công nhận là một trong những thành tựu lớn nhất trong đời sáng tác của John Steinbeck, mà còn được xếp vào hàng ngũ những tiểu thuyết vĩ đại nhất của văn học thế giới. Hành trình của tác phẩm cho thấy khoảng cách rõ rệt giữa góc nhìn phê bình ngắn hạn và giá trị lâu bền của một công trình nghệ thuật đích thực. [1]