“Mưa vàng” ở Đông Nam Á: Vũ khí hóa học hay dấu vết của đàn ong?

Theo lời kể của nhiều người ở Việt Nam và Lào sau chiến tranh, một chất lỏng vàng, dính từng rơi xuống từ bầu trời trong những ngày nắng. Người ta nói nó làm cây cối chết và khiến con người mắc bệnh. Vì sao hiện tượng ấy bị xem là vũ khí hóa học, rồi lại được giải thích bằng dấu vết phấn hoa trong phân ong? Câu chuyện cho thấy cùng một chất lạ có thể được diễn giải rất khác khi đặt vào bối cảnh chiến tranh và khủng hoảng người tị nạn. [1]

Vì sao “mưa vàng” trở thành nỗi sợ?

Hiện tượng này được kể lại nhiều nhất ở các vùng miền núi phía bắc Việt Nam và Lào, nơi cộng đồng Hmong từng chiến đấu cùng Pháp rồi được CIA tuyển mộ và huy động trong cuộc xung đột tại Đông Nam Á. Sau khi quân Mỹ rút đi, các chính quyền cộng sản mới xem những người Hmong còn ở lại như đối tượng thù địch. Nhiều người phải chạy tới các trại tị nạn ở Thái Lan hoặc đối mặt với lao động cưỡng bức và các trại cải tạo. [1]

Trong hoàn cảnh ấy, một chất vàng rơi xuống giữa những cuộc truy quét dễ được hiểu như dấu hiệu của một cuộc tấn công. Nỗi nghi ngờ cũng không hoàn toàn vô căn cứ về mặt tâm lý: trước đó, chất khai quang Agent Orange đã được sử dụng trên diện rộng ở Việt Nam. Một hiện tượng chưa rõ nguyên nhân xuất hiện trong vùng chiến sự vì thế nhanh chóng gắn với ký ức về hóa chất và bạo lực. [1]

Cáo buộc năm 1981 nói gì?

Sau một cuộc điều tra kéo dài, các nhà phân tích Mỹ kết luận năm 1981 rằng “mưa vàng” là vũ khí hóa học làm từ độc tố nấm. Ngoại trưởng Mỹ khi đó, Alexander Haig Jr., cáo buộc Liên Xô cung cấp loại vũ khí này cho lực lượng Việt Cộng và Pathet Lao để sử dụng chống người Hmong cùng những nhóm sắc tộc khác. Liên Xô phủ nhận mạnh mẽ. [1]

Cáo buộc dựa nhiều vào lời kể về chất lỏng, cây cối và bệnh tật, nhưng các dấu hiệu ấy không tự chúng chỉ ra một loại vũ khí cụ thể. Bệnh tật trong các trại tị nạn cũng có thể liên quan đến điều kiện vệ sinh kém và thiếu dinh dưỡng. Về sau, việc một số người được phỏng vấn đã được hỏi theo hướng dẫn dắt khiến độ chắc chắn của lời khai ban đầu càng bị đặt dấu hỏi. [1]

Phấn hoa đã thay đổi câu chuyện ra sao?

Nhà sinh học Harvard Matt Meselson hoài nghi cáo buộc và đến năm 1983 đã lấy mẫu “mưa vàng” từ các quan chức Mỹ để phân tích. Mẫu vật chứa nhiều hạt phấn hoa bản địa Đông Nam Á, trong đó phần ruột giàu protein đã bị tiêu hóa, chỉ còn lại lớp vỏ rỗng. Đặc điểm này phù hợp với phấn hoa đã đi qua hệ tiêu hóa của ong mật châu Á cỡ lớn. [1]

Phát hiện ấy làm giả thuyết vũ khí trở nên khó thuyết phục. Nếu chất vàng là phương tiện phát tán độc tố, phấn hoa sẽ là vật mang rất kém hiệu quả. Nhóm của Meselson cũng không thấy nồng độ độc tố nấm trong lá phủ “mưa vàng” cao hơn đáng kể so với cây cối ở những nơi khác tại Đông Nam Á. Cách giải thích đơn giản hơn được đưa ra: chất vàng có thể là chất thải của ong, chứ không phải hóa chất quân sự. [1]

Làm sao phân ong có thể trông như mưa?

Phản biện dễ thấy là cần rất nhiều ong mới tạo ra lượng chất thải trông như một trận mưa. Năm 1989, một nhà sinh học Canada và một nhà khoa học Malaysia tìm cách giải thích điểm này. Họ chú ý rằng “mưa vàng” thường xuất hiện vào những ngày nóng và nhiều nắng, rồi đo khối lượng cơ thể của hàng trăm con ong trước và sau khi chúng rời tổ. [1]

Những con ong nhẹ đi khoảng 20% sau chuyến bay trở về. Theo lời giải thích được phát triển từ các quan sát này, ong mật châu Á thường rời tổ cùng nhau thành đàn, thải phân trong chuyến bay rồi quay lại chăm ấu trùng. Khi trời nóng, việc giảm khối lượng cơ thể giúp chúng giảm lượng nhiệt tạo ra trong tổ; ấu trùng vốn nhạy cảm với nhiệt độ cao. Một đàn ong đông cùng thải chất thải trong thời gian ngắn có thể tạo nên những vệt rơi vàng mà người dưới mặt đất tưởng là mưa. [1]

Điều gì vẫn chưa được giải quyết?

Các phân tích phấn hoa và quan sát về đàn ong khiến lời giải thích “phân ong” được chấp nhận rộng rãi hơn. Tuy vậy, điều đó không xóa đi trải nghiệm sợ hãi của người Hmong, cũng không tự động giải thích mọi ca bệnh hay mọi lời kể về chất vàng. Nguồn tư liệu cho biết chưa có mối liên hệ nào được xác lập giữa hiện tượng này và một kế hoạch vũ khí sinh học của Liên Xô, trong khi chính phủ Mỹ cũng không rút lại cáo buộc ban đầu. [1]

Vì vậy, “mưa vàng” nên được nhìn như một câu chuyện giao nhau giữa dấu vết tự nhiên và ký ức chiến tranh. Một mẫu vật có phấn hoa đã mở ra lời giải thích thuyết phục hơn cho chất lỏng, nhưng tranh cãi lịch sử còn rộng hơn câu hỏi chất ấy là gì. Khi nỗi sợ, bệnh tật và bạo lực cùng xuất hiện, một hiện tượng tự nhiên có thể trở thành biểu tượng của cả một thời kỳ bất an. [1]