Người đàn ông đấu bọ chét: chuyện phía sau một tấm kính chiếu ma thuật

Một người đàn ông mặc bộ đồ ba mảnh ngã ngửa trên ghế, tay giơ rìu và kéo trước con bọ chét màu vàng nhạt lớn hơn cả thân mình. Cảnh hài hước pha kinh dị ấy nằm trên một tấm kính dành cho đèn chiếu ma thuật. Khi ánh sáng xuyên qua kính, cuộc đối đầu có thể hiện lên với kích thước lớn trên màn chiếu của phòng giảng hoặc nhà hát. [1]

Phía sau trò đùa thị giác là câu chuyện về một giai đoạn nhiếp ảnh bắt đầu đi vào các buổi trình chiếu công cộng. Tấm kính còn từng thuộc bộ sưu tập của Saint Elizabeths Hospital, một bệnh viện tâm thần tại Washington, D.C. Tuy nhiên, việc nó có mặt trong bệnh viện không có nghĩa cảnh đấu bọ chét đã được dùng như một phương pháp chữa bệnh cụ thể. [1]

Khán giả thực sự nhìn thấy gì?

Tác phẩm thường được gọi là The Attack of the Monster và mang tên loài bọ chét Pulex irritans. Người đàn ông trong ảnh được cho là Frederick Langenheim, một trong hai anh em điều hành studio W. & F. Langenheim tại Philadelphia. Ông không xuất hiện như người sắp chiến thắng: chiếc ghế chao nghiêng, con vật đã ở ngay phía trên, còn rìu và kéo dường như quá vụng về trước đối thủ nhỏ bé vốn được phóng thành quái vật. [1]

Trên tấm kính, toàn bộ cảnh chỉ chiếm một diện tích nhỏ. Cảm giác áp đảo xuất hiện khi đèn phóng hình lên màn, biến sự chênh lệch kích thước thành trung tâm của màn diễn. Một sinh vật quen thuộc nhưng khó quan sát bằng mắt thường bỗng lớn hơn con người. Khán giả có thể hiểu ngay tình thế trớ trêu mà không cần biết tên khoa học của loài vật hay kỹ thuật tạo ảnh phía sau. [1]

Nhiếp ảnh đã thay đổi kính chiếu thế nào?

Trước khi ảnh trên kính trở nên khả thi, hình ảnh cho đèn chiếu có thể được vẽ bằng tay hoặc làm bằng kỹ thuật in chuyển. Anh em William và Frederick Langenheim phát triển quy trình hyalotype, được cấp bằng sáng chế năm 1850, nhằm tạo hình ảnh nhiếp ảnh trên kính. Kính chiếu nhờ đó có thể mang những chi tiết do máy ảnh ghi lại, thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào nét vẽ của người chế tác. [1]

Có thể hình dung mỗi tấm kính như một khung ảnh trong suốt được chuẩn bị cho máy chiếu. Ánh sáng từ đèn khí hoặc ánh sáng vôi đi qua hình, sau đó hệ thấu kính phóng nó lên một bề mặt lớn. Khi ấy, những đường nét rất nhỏ trên kính trở thành chi tiết mà cả căn phòng có thể nhìn thấy. The Attack of the Monster khai thác đặc điểm này bằng cách đặt chân dung một người thật cạnh hình ảnh phóng đại của bọ chét. [1]

Vì sao cảnh dàn dựng khó chụp?

Thời gian phơi sáng của hyalotype thời kỳ đầu có thể kéo dài tới khoảng một phút. Ngay cả với chân dung ngồi yên, người mẫu cũng khó giữ đầu, tay và nét mặt hoàn toàn bất động; các studio đôi khi phải dùng kẹp hoặc giá đỡ. Trong cảnh này, Frederick còn phải giữ tư thế như đang mất thăng bằng, cầm hai đạo cụ và biểu lộ sự hoảng hốt. Một chuyển động nhỏ cũng có thể khiến hình ảnh bị nhòe. [1]

Tác phẩm vì thế phụ thuộc vào sự phối hợp giữa nhiếp ảnh và kỹ xảo vật lý trong studio. Hình người cần đủ sắc nét để tư thế vẫn dễ nhận ra sau khi phóng lớn, còn con bọ chét phải đạt tỷ lệ khiến cuộc đối đầu trở nên phi lý. Mô tả còn lại không cho biết từng công đoạn ghép hai thành phần đã diễn ra thế nào, nên không thể dựng lại chính xác quy trình chỉ bằng việc quan sát tấm kính. [1]

Đèn chiếu xuất hiện trong bệnh viện để làm gì?

Tấm kính hiện do Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ lưu giữ và trước đó thuộc Saint Elizabeths Hospital, cơ sở tâm thần do liên bang tài trợ, mở cửa năm 1855. Sự hiện diện của nó phù hợp với một thực hành trong thời kỳ ấy: dùng các buổi chiếu hình làm hoạt động buổi tối cho bệnh nhân, bác sĩ và nhân viên chăm sóc. Hình ảnh có thể đi cùng bài nói về quang học, khoa học tự nhiên hoặc những chuyến đi tới các vùng đất khác. [1]

Thomas Story Kirkbride, người điều hành Pennsylvania Hospital for the Insane và cổ vũ phương pháp “điều trị đạo đức”, xem trình chiếu là hình thức giải trí phù hợp với bệnh nhân. Ông cho rằng ngay cả người ít chú ý tới lời thuyết trình vẫn có thể tập trung vào hình ảnh trước mặt. Ảnh chụp còn được kỳ vọng truyền đạt những hình ảnh chính xác hơn tới tâm trí, qua đó hướng sự chú ý vào các chủ đề có trật tự và dễ theo dõi. [1]

Cảnh đấu bọ chét có phải một liệu pháp?

Các nhà nghiên cứu cho rằng những kính chiếu tại Saint Elizabeths có vai trò trị liệu, nhưng nhận định đó áp dụng cho hoạt động trình chiếu nói chung, không xác định công dụng của từng tấm kính. Với The Attack of the Monster, chưa rõ nó từng xuất hiện trong buổi chiếu nào, được giới thiệu ra sao hoặc nhằm tạo tiếng cười, khơi gợi tò mò hay minh họa một chủ đề khoa học. Tác phẩm cũng không cho biết bệnh nhân đã phản ứng thế nào. [1]

Do đó, không nên nhìn con bọ chét khổng lồ như bằng chứng về hiệu quả chữa bệnh của hình ảnh. Giá trị rõ hơn của tấm kính nằm ở nơi ba câu chuyện gặp nhau: bước tiến của nhiếp ảnh trên kính, sự phổ biến của giải trí bằng màn chiếu và quan niệm chăm sóc tâm thần trong thế kỷ 19. Một trò đùa thị giác tưởng đơn giản đã trở thành dấu vết của thời kỳ con người thử đưa công nghệ hình ảnh vào cả giảng đường, nhà hát lẫn bệnh viện. [1]