Philadelphia năm 1793: Vì sao sốt vàng làm cả thành phố tê liệt?

Mùa thu năm 1793, nhiều cửa hiệu ở Philadelphia đóng cửa, đường phố vắng người và hoạt động buôn bán gần như ngưng trệ. Khoảng 5.000 người trong một thành phố có chừng 50.000 cư dân đã thiệt mạng. Thành phố tê liệt không chỉ vì mức độ nguy hiểm của sốt vàng, mà còn vì người dân và thầy thuốc chưa biết tác nhân truyền bệnh thực sự là muỗi Aedes aegypti. [1]

Trong tình trạng ấy, mỗi cách giải thích đều kéo theo một hướng hành động khác nhau: làm sạch phố xá, kiểm soát tàu thuyền, tránh tiếp xúc hay rời khỏi thành phố. Một số biện pháp có ích ở mức nhất định, nhưng chưa ai có thể ghép đúng toàn bộ chuỗi từ thương mại đường biển, dụng cụ chứa nước trong đô thị đến vết đốt của muỗi. Dịch bệnh vì thế đồng thời trở thành khủng hoảng y tế, kinh tế và niềm tin. [1]

Điều gì biến một đô thị buôn bán thành nơi thuận lợi cho dịch bệnh?

Philadelphia có quan hệ thương mại với vùng Caribe, nơi sốt vàng đã được biết đến từ trước. Các tuyến hàng hải đưa đường, cà phê và rượu rum vào những cảng Bắc Mỹ cũng tạo điều kiện để muỗi Aedes aegypti không bản địa xuất hiện trở lại. Loài muỗi này không sống được qua mùa đông giá lạnh ở vùng Trung Đại Tây Dương, nên sự tái xuất của bệnh gắn với những đợt xâm nhập mới hơn là một ổ bệnh tồn tại liên tục quanh năm. [1]

Sau khi vào thành phố, muỗi có thể sinh sản trong những vật chứa lượng nước nhỏ do con người tạo ra, chẳng hạn các thùng hứng nước mưa phổ biến khi ấy. Như vậy, cả kết nối với bên ngoài lẫn môi trường bên trong đều quan trọng: tàu thuyền có thể đưa muỗi tới cảng, còn không gian đô thị cung cấp nơi để chúng sinh sôi. Người đương thời nhìn thấy từng mảnh của vấn đề nhưng chưa biết cơ chế nối các mảnh ấy với nhau. [1]

Vì sao các biện pháp khẩn cấp không giải quyết đúng đường lây?

Thầy thuốc khuyên người dân ở nhà, hạn chế tiếp xúc không cần thiết và giữ vệ sinh cá nhân. Việc đóng cửa làm thương mại đình trệ, khiến thợ thủ công và nhiều người lao động mất việc, đồng thời phá vỡ nhịp sinh hoạt thường ngày. Những phản ứng này cho thấy nhà chức trách và cộng đồng nhận ra sự cần thiết phải giảm nguy cơ, nhưng họ hành động trong lúc chưa biết bệnh lây qua vết đốt của muỗi cái Aedes aegypti. [1]

Hạn chế gặp gỡ có thể làm đường phố thưa người, nhưng không trực tiếp loại bỏ muỗi đang sinh sản gần nơi ở. Vệ sinh đô thị chỉ tác động đúng trọng tâm nếu việc dọn dẹp làm giảm các vật chứa nước; còn vệ sinh cá nhân theo nghĩa thông thường không ngăn được virus truyền qua muỗi. Khoảng cách giữa điều người dân được khuyên làm và cơ chế thật của bệnh giúp giải thích vì sao thành phố phải trả giá lớn dù đã có phản ứng khẩn cấp. [1]

Cuộc tranh luận y học đã chia thành phố như thế nào?

Giới chuyên môn chia thành hai hướng. Những người theo thuyết địa phương cho rằng sốt vàng phát sinh từ khí độc của rác bẩn, chất thải và sự phân hủy trong thành phố; họ đề xuất cải thiện vệ sinh và cung cấp nước sạch. Phe cho rằng bệnh từ bên ngoài xâm nhập lại tập trung vào tàu buôn, kiểm dịch và quản lý hoạt động tại cảng. Cuộc tranh cãi kéo dài, làm suy giảm lòng tin vào giới y khoa. [1]

Theo hiểu biết hiện nay, mỗi phe đã nhận ra một phần của chuỗi lây truyền nhưng đều giải thích sai mắt xích quyết định. Điều kiện đô thị thực sự liên quan vì muỗi thích các vật chứa nước nhỏ, còn giao thương thực sự liên quan vì loài muỗi này phải được đưa trở lại sau mùa đông. Tuy nhiên, “khí độc” không phải nguyên nhân gây sốt vàng, và bản thân hàng hóa hay tiếp xúc giữa người với người cũng không phải đường truyền trực tiếp được mô tả ở đây. [1]

Sai lầm không nằm ở việc quan sát hoàn toàn thiếu căn cứ, mà ở cách diễn giải từ những gì có thể nhìn thấy. Người ta nhận thấy bệnh thường xuất hiện gần khu vực đông đúc và cảng biển, rồi chọn một nguyên nhân phù hợp với quan niệm y học sẵn có. Khi chưa biết vai trò của virus và muỗi, rất khó phân biệt giữa nơi bệnh xuất hiện, điều kiện giúp vật trung gian sinh sản và tác nhân trực tiếp gây bệnh. [1]

Ai có khả năng thoát khỏi dịch bệnh?

Tác động của dịch không phân bố đều. Những người khá giả và tầng lớp trung lưu có thể rời Philadelphia khi dấu hiệu nguy hiểm xuất hiện, trong khi người nghèo thường phải ở lại. Nhiều người sống tại khu vực bờ sông đông đúc, gần nơi muỗi mới xâm nhập có thể tập trung. Họ cũng khó chi trả cho việc chăm sóc, dù chăm sóc điều dưỡng là biện pháp hỗ trợ quan trọng đối với người mắc sốt vàng. [1]

Sự bất bình đẳng còn hiện rõ trong cách cộng đồng người da đen bị mô tả. Mathew Carey cáo buộc các y tá da đen trộm cắp và trục lợi. Richard Allen và Absalom Jones đáp lại bằng một bản tường thuật năm 1794, nhấn mạnh đóng góp của những tình nguyện viên da đen trong thảm họa. Tranh luận này cho thấy dịch bệnh không chỉ tạo ra nạn nhân mà còn tạo ra cuộc đấu về việc ai được ghi nhận, ai bị quy lỗi và câu chuyện nào được công chúng tin tưởng. [1]

Vì sao một vấn đề y tế trở thành vấn đề chính trị?

Trong thập niên 1790, quan điểm y học thường đi cùng lập trường chính trị. Nhiều người theo phe Liên bang ủng hộ thuyết bệnh xâm nhập và kiểm dịch; cách giải thích ấy phù hợp với chủ trương hạn chế ảnh hưởng từ bên ngoài và bảo vệ sản xuất trong nước. Nhiều người thuộc phe Cộng hòa nghiêng về thuyết địa phương, vốn củng cố sự hoài nghi của họ đối với các thành phố lớn nhưng không đòi hỏi phải siết chặt thương mại quốc tế. [1]

Điều đó không có nghĩa mọi ý kiến y khoa chỉ là vỏ bọc chính trị. Cả hai hướng đều dựa trên những hiện tượng có thật, nhưng lợi ích kinh tế và quan niệm về vai trò của chính quyền khiến mỗi phe dễ chấp nhận một cách giải thích hơn. Khi nguyên nhân chưa sáng tỏ, chính sách kiểm dịch, chỉnh trang đô thị hay duy trì thương mại không còn là lựa chọn kỹ thuật đơn thuần; chúng tác động khác nhau đến ngành nghề, cộng đồng và quan hệ đối ngoại. [1]

Philadelphia đã để lại bài học gì về tri thức dịch bệnh?

Trận dịch năm 1793 không phải lần cuối sốt vàng tấn công các thành phố Hoa Kỳ. Những đợt dịch tiếp tục xuất hiện trong các năm sau đó, có lúc buộc chính quyền rời Philadelphia và làm thương mại gián đoạn hàng tháng. Việc bệnh quay lại cho thấy phản ứng tức thời chưa thể thay thế hiểu biết chính xác về tác nhân, vật trung gian truyền bệnh và môi trường sinh sản của chúng. [1]

Nhìn từ cơ chế đã biết ngày nay, lịch sử này làm rõ một nghịch lý: một cộng đồng có thể quan sát đúng nhiều dấu hiệu mà vẫn chọn biện pháp thiếu hiệu quả nếu chưa hiểu quan hệ giữa chúng. Cảng biển, thùng nước, khu dân cư đông đúc và mùa đông lạnh đều là những chi tiết hữu ích, nhưng chỉ trở thành lời giải khi muỗi Aedes aegypti được đặt vào đúng vị trí. Dịch sốt vàng vì thế đã phơi bày không chỉ sự thiếu chuẩn bị, mà cả cách bất bình đẳng và chia rẽ chính trị định hình phản ứng của một thành phố trước điều chưa biết. [1]