Sự thật về lời nguyền lăng mộ Tutankhamun và hợp đồng báo chí độc quyền năm 1923

Ngày 26 tháng 11 năm 1922, Howard Carter tạo một lỗ nhỏ trên cửa lăng mộ Tutankhamun. Khi George Edward Stanhope Molyneux Herbert, Bá tước Carnarvon thứ năm – nhà quý tộc Anh tài trợ tài chính cho công cuộc tìm kiếm và khai quật – hỏi có thấy gì không, Carter trả lời: «Có, những thứ tuyệt diệu!». Đêm ngày 26 tháng 11 năm 1922, Carter, Arthur Callender, Carnarvon và Quý cô Evelyn đã thực hiện một chuyến vào lăng mộ không phép trước khi đoàn thanh tra chính thức tới. Nhóm của Carter, Carnarvon và Quý cô Evelyn chui qua một lỗ hổng nhỏ trên cửa niêm phong để vào tận phòng chôn cất chính. [1]

Khoảnh khắc lịch sử ấy suýt không bao giờ diễn ra nếu người đứng sau cuộc khai quật giữ nguyên ý định ban đầu. Sau tai nạn xe hơi nghiêm trọng năm 1909 tại Đức, sức khỏe của Bá tước Carnarvon suy sút và ông được các bác sĩ khuyên nên đến Ai Cập để tránh mùa đông nước Anh. Trước đó, vào năm 1907, Bá tước Carnarvon đã thuê Howard Carter phụ trách khai quật theo lời giới thiệu của Gaston Maspero, Giám đốc Cơ quan Quản lý Cổ vật Ai Cập. Nhưng đến năm 1922, do tìm được quá ít dấu vết đáng kể, Bá tước Carnarvon quyết định đây sẽ là năm cuối cùng ông tài trợ kinh phí cho cuộc tìm kiếm. Đúng lúc hy vọng sắp tắt, ngày 4 tháng 11 năm 1922, Carter gửi điện tín cho Bá tước Carnarvon thông báo đã phát hiện một lăng mộ tráng lệ còn nguyên vẹn niêm phong. Cánh cửa niêm phong bị chọc thủng trong đêm không chỉ đánh thức kho báu ngàn năm mà còn khơi nguồn cho những lời đồn thổi về lời nguyền rùng rợn: liệu cái chết của những người bước vào hầm mộ Tutankhamun có thật sự đến từ lời nguyền của pharaoh, hay bắt nguồn từ sự trả thù cay độc của truyền thông sau một hợp đồng tin tức độc quyền? [1]

Bức màn niêm phong và bản hợp đồng độc quyền bạc triệu

Cơn sốt tin tức khảo cổ học Ai Cập bùng nổ tột độ ngay sau ngày 4 tháng 11 năm 1922 khi Howard Carter tìm ra lăng mộ còn nguyên dấu niêm phong của Tutankhamun. Sáng ngày 27 tháng 11 năm 1922, Arthur Callender lắp đặt hệ thống đèn điện chiếu sáng gian phòng đầy ắp đồ báu vật thếp vàng trước sự chứng kiến của quan chức Ai Cập. Mặc dù từng có dấu tích bị đột nhập thời cổ đại, lăng mộ Tutankhamun gần như còn nguyên vẹn và chứa hơn 5.000 hiện vật. Vào thời điểm đó, số đồ vàng và ngọc ngà tìm thấy trong lăng mộ từng được ước tính có giá trị thương mại lên tới hơn 2.000.000 bảng Anh. [10][2][1][7]

Trong ngày mở cửa lăng mộ chính thức 29 tháng 11 năm 1922, Quý cô Evelyn đã đứng ra tổ chức tiệc trưa chiêu đãi các quan khách và chức sắc Ai Cập. Giữa lúc sự kiện mở cửa diễn ra, Bá tước Carnarvon đưa ra một quyết định thương mại gây chấn động: ông bán độc quyền đưa tin về cuộc khai quật cho tờ The Times, châm ngòi cho sự bất bình sâu sắc từ các cơ quan báo chí khác và chính quyền Ai Cập. [2][1]

Bị gạt ra ngoài cửa lăng mộ và tước quyền tiếp cận trực tiếp hiện trường, các phóng viên quốc tế tức giận phản đối kịch liệt trước việc bị ép phải mua lại tin tức từ đối thủ cạnh tranh. [1]

Đúng như nhà Ai Cập học Joyce Tyldesley nhận định, cái chết của Carnarvon sau đó đã đem đến cho báo chí một tin nóng mà họ có thể tự do đăng tải mà không phải phục tùng hợp đồng độc quyền của tờ The Times. [8]

Vết muỗi cắn ở Cairo và sự tiếp tay của Conan Doyle

Cái cớ để dư luận bùng nổ bắt đầu từ một tai nạn sinh hoạt thường ngày. Ngày 19 tháng 3 năm 1923, Bá tước Carnarvon bị muỗi đốt và vết thương sau đó nhiễm trùng nặng do một vết cứa khi cạo râu. Hồ sơ bệnh án ghi nhận nguyên nhân tử vong là viêm phổi phát sinh trên nền viêm quầng ở mặt do nhiễm liên cầu khuẩn mô mềm. Bức thư đăng trên The Lancet chỉ ra rằng Bá tước Carnarvon vốn có tiền sử nhiễm trùng phổi tái phát; chính hệ miễn dịch suy yếu nghiêm trọng đã khiến cơ thể ông nhanh chóng bị bệnh viêm quầng đánh gục. [1]

Ngày 5 tháng 4 năm 1923, Bá tước Carnarvon qua đời tại Khách sạn Continental-Savoy ở Cairo do nhiễm trùng máu biến chứng thành viêm phổi. Đến ngày 14 tháng 4 năm 1923, phu nhân Almina Carnarvon đã chuyển thi hài của chồng về Anh để an táng tại pháo đài cổ trên đồi Beacon Hill nhìn về dinh thự Highclere. [1]

Trước khi bi kịch xảy ra, bầu không khí xã hội phương Tây vốn đã ngập tràn màu sắc duy tâm. Thời kỳ Thế chiến thứ nhất chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ của phong trào Thông linh học và Huyền bí học nhằm giúp người sống tìm cách giao tiếp với người thân đã khuất. Nữ tiểu thuyết gia Marie Corelli đã châm ngòi cho tin đồn khi viết trước lúc Carnarvon mất rằng việc xâm phạm nơi an nghỉ của pharaoh là điều cực kỳ nguy hiểm. [10][8]

Ngọn lửa thêu dệt nhanh chóng được tiếp sức bởi nhà văn Arthur Conan Doyle. Ngày 3 tháng 4 năm 1923, ông tới New York để bắt đầu chuyến thuyết giảng kéo dài 4 tháng về đề tài Thông linh học. Conan Doyle đưa ra giả thuyết rằng cái chết của Carnarvon do những «thực thể nguyên tố» được các tư tế Ai Cập tạo ra để bảo vệ lăng mộ gây nên. Ông cho rằng các thực thể tâm linh đã dẫn dắt Fletcher Robinson mắc bệnh sốt thương hàn, tương tự như căn bệnh đã cướp đi sinh mạng của Carnarvon. Đến ngày 7 tháng 4 năm 1923, tờ Daily Express dẫn lời Conan Doyle khẳng định cái chết của Fletcher Robinson là do các «thực thể nguyên tố» Ai Cập canh gác xác ướp phụ nữ trừng phạt. [10][1]

Xưởng thêu dệt tin đồn: Từ con chó Susie đến văn bia không hề tồn tại

Cái chết của Bá tước Carnarvon lập tức bị báo chí đương thời giật gân hóa như sự ứng nghiệm của một lời nguyền xác ướp cổ xưa. Nhận định về làn sóng truyền thông này, Joyce Tyldesley cho rằng giữa một lăng mộ cấm tiếp cận và cái chết bình thường của vị vua trẻ, các phóng viên không thể cưỡng lại việc tạo dựng một lời nguyền bí ẩn để hút độc giả. [4][8]

Sau khi Carnarvon qua đời, chính Marie Corelli đã lan truyền câu ngụy tạo rằng dòng chữ «cái chết bay đến trên đôi cánh...» được khắc trên lăng mộ Tutankhamun. Dù vậy, không có bất kỳ ghi chép nào về văn bản khắc lời nguyền trong các tư liệu của chính Carter cũng như trong các bộ sưu tập hiện vật hiện đại của lăng mộ Tutankhamun. [8][4][5]

Cùng với những văn bản tưởng tượng, các tờ báo tiếp tục tung ra hàng loạt chi tiết ly kỳ quanh thời khắc viên bá tước lâm chung. Giai thoại giật gân thêu dệt rằng vào lúc Carnarvon tắt thở, con chó ba chân của ông hú lên rồi lăn ra chết và toàn bộ đèn ở Cairo vụt tắt. [5]

Các câu chuyện về cái chết trùng hợp của đàn chó, chim hoàng yến hay sự cố mất điện Cairo thực chất chỉ là giai thoại phóng đại xuất hiện trên các tờ báo lá cải thập niên 1920. Thực tế cho thấy con chó Susie của Carnarvon chết bốn tiếng đồng hồ sau khi chủ nhân qua đời, khác với câu chuyện chết trùng khớp vào cùng thời khắc mà báo chí rêu rao. Về sự cố đường điện, theo Joyce Tyldesley, các vụ mất điện ở Cairo vào thời kỳ đó diễn ra thường xuyên, nên việc cúp điện trùng hợp vào ngày Carnarvon mất không hề khó hiểu. [5][8]

Danh sách nạn nhân chắp vá và cuộc săn tìm mầm bệnh cổ đại

Để làm dày danh sách nạn nhân, báo chí không ngần ngại gom góp bất kỳ cái chết ngẫu nhiên nào của những người từng đặt chân tới Thung lũng các Vị vua. Đến năm 1926, Georges Bénédite thuộc Bảo tàng Louvre qua đời ở tuổi 69 sau khi vào thăm lăng mộ và cũng bị báo chí gán ghép cho thế lực siêu nhiên. Thậm chí đến năm 1934, Albert Lythgoe, người đứng đầu bộ phận Ai Cập học tại Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, qua đời ở tuổi 66 cũng bị kéo vào huyền thoại chỉ vì từng xem mở nắp quan tài mười năm trước đó. [8]

Song song với những câu chuyện giật gân, các nhà nghiên cứu bắt đầu tìm kiếm lời giải thích bằng con đường sinh học bên trong những căn phòng đóng kín ngàn năm. Nhà khảo cổ học Nicholas Reeves từng ghi nhận các báo cáo về sự xuất hiện của một loại nấm đen bên trong lăng mộ Tutankhamun. Năm 1986, Tiến sĩ Caroline Stenger-Phillip cho rằng nấm mốc cổ đại trong lăng mộ có thể gây dị ứng chết người. Theo bà, hoa quả và đồ hữu cơ được chôn trong điều kiện kín khí tuyệt đối có thể giúp các bào tử nấm mốc sống sót suốt hàng ngàn năm. [1][5]

Ngoài nấm Aspergillus niger và Aspergillus flavus, các vi khuẩn như Pseudomonas, Staphylococcus cùng các hóa chất ướp xác như amoniac hay formaldehyde cũng được tìm thấy trong mộ cổ. Thậm chí, một giả thuyết gần đây còn đặt nghi vấn rằng Bá tước Carnarvon có thể đã nuốt hoặc hít phải bào tử bệnh than do các tư tế Ai Cập cổ đại cố ý rải để bẫy kẻ trộm mộ. [5][4]

Tâm điểm của các cuộc săn tìm mầm bệnh cổ đại dồn vào loài nấm Aspergillus flavus. Các kiểm nghiệm hiện đại đã xác nhận sự hiện diện của loài nấm này trên các xác ướp Ai Cập, tương tự loài nấm từng bị nghi làm chết các nhà khoa học mở mộ cổ ở Ba Lan năm 1973. Các triệu chứng trước khi mất của Bá tước Carnarvon, George Jay Gould và Arthur Mace có điểm tương đồng với nhiễm độc bào tử nấm. Năm 2022, một bộ phim tài liệu của Channel 4 đã đưa ra giả thuyết rằng chính bào tử Aspergillus flavus có thể là nguyên nhân gây ra cái chết của cả ba người này. [1]

Khi độc tố lăng mộ không vượt qua được kiểm nghiệm y khoa

Nghiên cứu của Sylvain Gandon thuộc Phòng thí nghiệm Sinh thái học Paris từng được công bố trên tạp chí Proceedings of the Royal Society, chỉ ra khả năng sống sót cùng độc lực dai dẳng của các bào tử nấm độc. Dẫu vậy, tại lăng mộ của vị pharaoh trẻ tuổi, mối đe dọa sinh học này chưa từng được tìm thấy. Nhằm làm rõ mọi nguy cơ, Howard Carter từng chủ động đề nghị một nhà khoa học xét nghiệm mầm bệnh trên chính những dải băng quấn xác ướp của Tutankhamun, nhưng kết quả phân tích không phát hiện bất kỳ mầm bệnh nào. [1]

Nếu các thành viên đoàn thám hiểm nhiễm phải một liều lượng độc chất đủ để gây chết người, cái chết sẽ xảy ra ngay lập tức chứ không kéo dài âm ỉ suốt nhiều tháng hoặc nhiều năm. [5]

Dữ liệu dịch tễ học thực tế tại Thung lũng các Vị Vua càng bác bỏ giả thuyết về mầm bệnh cổ xưa. Một bức thư công bố năm 2003 trên tạp chí The Lancet khẳng định trong số 26 người châu Âu từng nhiều lần ra vào lăng mộ Tutankhamun, không một ai ngoài Bá tước Carnarvon phát bệnh trong những tháng sau đó. [1][8]

Hàng nghìn khách du lịch vẫn ra vào các lăng mộ cổ mỗi ngày mà không hề hấn gì, và việc các nhà khảo cổ đeo khẩu trang khi làm việc chủ yếu là để tránh bụi chứ không phải độc tố. Nhìn nhận về môi trường Ai Cập đầu thế kỷ 20, Giáo sư dịch tễ học F. DeWolfe Miller tại Đại học Hawaii nhận định điều kiện vệ sinh thời đó tồi tàn đến mức Bá tước Carnarvon ở bên trong lăng mộ có lẽ còn an toàn hơn bên ngoài. [5]

Phép tính xác suất và những người sống sót sau bóng ma

Howard Carter luôn thẳng thừng bác bỏ các đồn đoán về lời nguyền là «điều nhảm nhí» và khẳng định giới khảo cổ học hoàn toàn đối lập với những mê tín ngớ ngẩn. Bản thân người khai quật chính không hề chịu bất kỳ cái chết bí ẩn tức thời nào mà vẫn sống thêm 16 năm nữa cho đến khi qua đời vì tuổi tác và bệnh tật. Đến năm 2002, Tạp chí Y khoa Anh (BMJ) công bố một nghiên cứu dịch tễ học hồi cứu của Tiến sĩ Mark Nelson từ Đại học Monash để kiểm tra tính xác thực của lời nguyền. Kết quả đối chứng cho thấy 25 người tiếp xúc trực tiếp với lăng mộ sống thọ trung bình 70 tuổi, so với mức 75 tuổi ở nhóm không tiếp xúc, với chỉ số p là 0,87 không có ý nghĩa thống kê. [1][5]

Nhật ký của Mervyn Herbert ghi lại rằng Quý cô Evelyn từng kể cô là người đầu tiên bước vào phòng chôn cất vì thân hình nhỏ nhắn nhất đoàn. Dù là một trong những người đầu tiên bước vào lăng mộ, Quý cô Evelyn vẫn sống khỏe mạnh đến năm 1980 và qua đời ở tuổi 78. Trong suốt cuộc đời mình, cô vẫn giữ liên lạc với Howard Carter và đã trực tiếp tham dự lễ tang của ông tại Nghĩa trang Putney Vale vào năm 1939. Năm 1972, cô tham dự lễ kỷ niệm 50 năm phát hiện lăng mộ tại Bảo tàng Anh và được diện kiến Nữ hoàng Elizabeth II. [2]

Bóng ma về sự trừng phạt của pharaoh rốt cuộc chỉ là sản phẩm thêu dệt từ cơn giận dữ của báo giới sau một bản hợp đồng tin tức độc quyền. Ở nơi căn phòng phong kín ngàn năm ấy, điều duy nhất thực sự tồn tại là những báu vật tuyệt diệu nằm yên bình trong dòng chảy của lịch sử.

Nguồn

1. George Herbert, 5th Earl of Carnarvon (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Lady Evelyn Beauchamp (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. Tutankhamun : Egypt's most famous pharaoh : Price, Bill : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
4. Why we love mummies - Pittsburgh Tribune-Review (web.archive.org, bài viết)
5. King Tut's Curse! - Skeptoid (skeptoid.com, bài viết)
6. Tutankhamun : Egypt's most famous pharaoh : Price, Bill : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
7. Egyptologist Howard Carter dies - archive, 1939 | Tutankhamun | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
8. Curse of King Tut's Tomb Turns 90 | Mummy's Curse | LiveScience (web.archive.org, bài viết)
9. ULAN Full Record Display (Getty Research) (www.getty.edu, bài viết)
10. BFRonline.BIZ - Fletcher Robinson & the 'Mummy' (Part I) (web.archive.org, bài viết)

Ảnh bìa: minh họa do AI tạo, kèm chữ; không phải ảnh tư liệu, không mô tả khuôn mặt người thật.