Thảm họa Church Rock và hệ quả phóng xạ ít được biết đến tại Navajo Nation

Vào sáng ngày 16 tháng 7 năm 1979, một con đập chứa chất thải phóng xạ tại Church Rock, New Mexico đã vỡ trận, giải phóng lượng lớn nước thải và chất thải rắn xuống lưu vực sông Rio Puerco. Theo tài liệu lịch sử, đây là sự cố phát tán phóng xạ ngẫu nhiên lớn nhất từng được ghi nhận tại Mỹ, nhưng lại ít thu hút sự chú ý đại chúng hơn sự cố Three Mile Island xảy ra cùng năm. [1]

Sự cố vỡ đập và dòng chảy phóng xạ

Sự cố xảy ra tại nhà máy chế biến uranium do hãng United Nuclear Corporation vận hành, làm tràn dòng nước có tính axit và chứa chất phóng xạ qua vùng đất khô cằn. Dòng thải này đã chảy qua khu vực sinh sống của khoảng 1.700 cư dân bản địa Navajo, để lại các điểm ô nhiễm dọc theo dòng suối mà việc làm sạch kéo dài qua nhiều thập kỷ. [1]

Trước thời điểm xảy ra sự cố, các phương tiện truyền thông lớn chủ yếu tập trung đưa tin về tai nạn hạt nhân tại nhà máy điện Three Mile Island ở bang Pennsylvania. Trong khi đó, thảm họa tràn chất thải tại Church Rock lại không nhận được mức độ quan tâm tương đương trên quy mô quốc gia, dù lượng phóng xạ phát tán vượt trội hơn đáng kể. [1]

Việc thiếu vắng các biện pháp ứng phó khẩn cấp như sơ tán dân cư hay cung cấp nguồn nước sạch thay thế đã khiến cộng đồng địa phương phải trực tiếp gánh chịu những hệ quả sinh thái nặng nề. Dòng nước bị ô nhiễm tiếp tục chảy qua khu vực hoang mạc, tác động sâu sắc đến đời sống và sinh hoạt truyền thống của người dân bản địa. [1]

Điều kiện làm việc trong các mỏ quặng

Bắt đầu từ năm 1941, nhiều thợ mỏ thuộc các cộng đồng bản địa như Navajo, Pueblo và Hopi đã làm việc trong các hầm mỏ ngầm khai thác uranium và vanadium. Theo các ghi chép, môi trường làm việc thiếu vắng các biện pháp phòng ngừa y tế cơ bản và không có hệ thống thông gió phù hợp để làm loãng khí radon, một sản phẩm phân rã của uranium có liên quan đến nguy cơ ung thư phổi. [1]

Quá trình khai thác sử dụng máy khoan khí nén trong không gian hầm mỏ mờ tối, nơi thợ mỏ phải quay lại làm việc ngay sau các vụ nổ khi bụi quặng chưa lắng xuống. Quặng thô sau đó được đưa đến các nhà máy sử dụng hóa chất để hòa tách, để lại các bãi thải phóng xạ lộ thiên gần khu dân cư. [1]

Do nhu cầu cung cấp nguyên liệu cho các dự án hạt nhân thời chiến và Chiến tranh Lạnh, các cơ quan chính phủ và ngành công nghiệp đã ưu tiên sản xuất mà bỏ qua các tiêu chuẩn an toàn lao động tối thiểu. Thợ mỏ thường xuyên nuốt phải bụi quặng và uống nước từ các khe nứt trong hầm mỏ mà không hề nhận được cảnh báo về độc tính của vật liệu. [1]

Nghiên cứu y tế và các nỗ lực pháp lý

Trong nhiều thập kỷ, các cơ quan y tế đã theo dõi sức khỏe của hàng nghìn thợ mỏ mà không thông báo đầy đủ về nguy cơ nhiễm xạ nhằm tránh tình trạng thợ mỏ bỏ việc. Khi nhiều người mắc bệnh đường hô hấp và ung thư, các gia đình cùng nhà hoạt động đã tìm kiếm sự can thiệp từ hệ thống pháp luật. [1]

Những nỗ lực vận động từ cộng đồng đã góp phần thúc đẩy Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Bồi thường Phóng xạ vào năm 1990 nhằm hỗ trợ một phần cho các nạn nhân bị ảnh hưởng bởi quá trình khai thác khoáng sản và thử nghiệm hạt nhân. [1]

Các vụ kiện do luật sư đại diện cho các cựu thợ mỏ và gia đình họ khởi tảng đã kéo dài nhiều năm qua các cấp tòa án. Mặc dù vấp phải nhiều rào cản pháp lý liên quan đến quyền miễn trừ của chính phủ, các hoạt động đấu tranh này đã thành công trong việc đưa vấn đề ô nhiễm phóng xạ ra ánh sáng công luận. [1]

Di sản ô nhiễm và các bước khắc phục môi trường

Khu vực này từng ghi nhận hàng nghìn mỏ uranium bị bỏ hoang cùng các bãi thải chứa vật liệu phóng xạ. Việc sử dụng vật liệu thải từ mỏ để xây dựng nhà cửa đã khiến nhiều hộ gia đình nhiễm xạ nặng, buộc các cơ quan chức năng phải tiến hành dỡ bỏ nhiều công trình và xử lý nguồn nước. [1]

Dù đối mặt với nhiều khó khăn về ô nhiễm nguồn nước ngầm và tác động sức khỏe lâu dài, cộng đồng người Navajo vẫn tiếp tục duy trì các hoạt động nghiên cứu môi trường, giáo dục thế hệ trẻ và tìm kiếm giải pháp bảo vệ vùng đất truyền thống. [1]

Các chương trình cải tạo đất hoang mỏ bắt đầu được triển khai từ năm 1989 nhằm bịt kín các miệng hầm và lấp đầy vật liệu thải bằng lớp đất sạch. Tuy nhiên, lượng lớn chất độc hại vẫn tồn đọng trong các tầng nước ngầm và hệ sinh thái xung quanh, đặt ra thách thức lâu dài cho các thế hệ tương lai. [1]

Bối cảnh lịch sử và văn hóa bản địa

Hoạt động khai thác bắt đầu từ những năm 1940 khi đất đai trên khu bảo tồn được mở cho việc cho thuê phục vụ dự án chế tạo vũ khí hạt nhân thời chiến. Trong giai đoạn đầu, cả thợ mỏ lẫn lãnh đạo bộ lạc đều không được thông báo chi tiết về bản chất của vật liệu mà họ đang khai thác. [1]

Đối với cộng đồng người Navajo, những hệ quả sinh thái này càng trở nên phức tạp khi các vật liệu thải từ quá trình khai thác hòa nhập vào môi trường sống xung quanh, ảnh hưởng đến các nguồn nước và đời sống sinh hoạt truyền thống. [1]

Sự giao thoa giữa tri thức bản địa và phương pháp khoa học hiện đại đã hình thành nên các chương trình giáo dục và nghiên cứu môi trường mới tại các trường cao đẳng địa phương. Những nỗ lực này giúp cộng đồng nâng cao nhận thức về các mối đe dọa từ phóng xạ cũng như các ngành công nghiệp gây ô nhiễm khác. [1]