Vì sao sitcom Anh thường để nhân vật mắc kẹt trong vòng xoáy giai cấp?

Trong một cảnh nổi tiếng của Only Fools and Horses, Del và Rodney Trotter căng tấm bạt dưới một chiếc đèn chùm trong ngôi nhà sang trọng. Họ đang thử bước vào thế giới giàu có bằng nghề lau đèn, nhưng lại đứng nhầm vị trí: chiếc đèn cần hứng rơi vỡ ở căn phòng khác. Trò hài hình thể ấy trả lời sớm câu hỏi trung tâm của sitcom Anh: nhân vật thường không đổi đời vì chính khoảng cách giữa nơi họ đứng và nơi họ muốn đến là nguồn gây cười, đồng thời phản chiếu một xã hội phân tầng. [1]

Tuy vậy, đây không chỉ là câu chuyện về những lần làm ăn thất bại. Qua nhiều thập niên, sitcom Anh đã thay đổi cách nhìn về đời sống lao động: từ bi kịch của người bị giữ chặt trong gia đình và nghề nghiệp, đến tiếng nói chủ động của những người tự kể về cộng đồng mình. Điều đáng chú ý là sự thay đổi ấy diễn ra cả trong nhân vật, người viết và hình thức kể chuyện. [1]

Khi bế tắc trở thành số phận

Steptoe and Son, phát sóng lần đầu vào thập niên 1960, đặt Harold Steptoe trong một bãi phế liệu ở Shepherd’s Bush cùng người cha Albert. Harold làm nghề thu gom đồ cũ, phụ thuộc vào cha nhưng cũng bị cha cản trở mỗi khi muốn thoát đi. Cấu trúc hài nằm ở những cuộc cãi vã và tình trạng sống chung không thể chấm dứt; phía sau đó là cảm giác một thế hệ đã làm việc, phục vụ trong chiến tranh rồi quay về đúng nơi cũ. [1]

Harold không thất bại vì thiếu một ý tưởng kinh doanh hay một quyết định cá nhân đơn lẻ. Anh bị khóa trong quan hệ gia đình, nghề nghiệp và hoàn cảnh kinh tế. Vì thế, chương trình không vận hành theo kiểu nhân vật gặp trở ngại rồi trưởng thành để rời khỏi bối cảnh ban đầu. Mỗi nỗ lực thoát thân lại đưa anh về bãi phế liệu, khiến tiếng cười có vị chua chát: điều buồn cười nhất chính là việc một lời hứa về tiến bộ không đến với tất cả mọi người. [1]

Từ định kiến đến trò diễn thân phận

Till Death Us Do Part mở rộng câu hỏi ấy sang chính trị và thành kiến. Alf Garnett, một công nhân bốc dỡ hàng ở khu East End, liên tục nổi giận về chủng tộc, phụ nữ và sự thay đổi của nước Anh. Nhân vật được xây dựng để châm biếm những định kiến đó, nhưng phản ứng của khán giả cho thấy châm biếm không phải lúc nào cũng đi đúng hướng: một bộ phận người xem vẫn thấy trong lời nói cực đoan của Alf những điều họ đồng tình. [1]

Đây là một rủi ro quan trọng của hài xã hội. Khi một nhân vật bị làm cho lố bịch, khán giả có thể cười vào sự vô lý của anh ta; nhưng họ cũng có thể cười cùng anh ta. Sitcom vì thế giống một phong vũ biểu: nó không chỉ cho thấy chương trình muốn phê phán điều gì, mà còn để lộ cách khán giả tiếp nhận các nỗi sợ và định kiến. Tiếng cười không tự động biến thành phản biện. [1]

Del Boy và giấc mơ làm giàu

Only Fools and Horses đưa sự bế tắc sang một sắc thái khác. Del Boy không chấp nhận đứng yên như Harold. Anh sống ở Peckham, buôn bán đủ thứ qua các khu chợ và quán rượu, luôn tin rằng thương vụ kế tiếp sẽ giúp gia đình giàu lên. Những chiếc đồng hồ gắn mác hàng hiệu, đồ nhập khẩu mập mờ hay dịch vụ lau đèn chùm đều là màn trình diễn của một người muốn được nhìn nhận như doanh nhân. [1]

Nhưng Del thường chỉ tiến lên bằng ngôn ngữ, dáng vẻ và sự tự tin. Anh có thể mượn khẩu hiệu, đặt tên sang trọng cho đồ uống hoặc biến chiếc xe ba bánh thành biểu tượng của tinh thần kinh doanh, song những trò ấy không xóa được vị trí xã hội của gia đình. Cảnh chiếc đèn chùm vì vậy không đơn giản là một cú ngã vật lý. Nó cho thấy khát vọng thăng tiến có thể biến thành trò diễn, trong khi hệ thống mà Del muốn bước vào vẫn đủ vững để đẩy anh trở lại chỗ cũ. [1]

Ví dụ này cũng giúp phân biệt một khuôn mẫu hài Anh với câu chuyện đổi đời quen thuộc trong nhiều phim Mỹ. Ở mô hình đề cao sự thay đổi cá nhân, nhân vật thường học được bài học rồi tiến sang một giai đoạn mới. Trong sitcom Anh, việc nhân vật tiếp tục mắc sai lầm và lặp lại lời hứa cũ có thể chính là điểm kết thúc. Del không cần trở thành người giàu ổn định để câu chuyện có ý nghĩa; điều giữ chân khán giả là sự dai dẳng của hy vọng.

Ai được quyền kể đời sống lao động?

Bước ngoặt không chỉ nằm ở việc nhân vật được viết khác đi, mà còn ở người cầm bút. The Royle Family, do Caroline Aherne và Craig Cash sáng tạo, bỏ qua nhiều quy ước quen thuộc: không có tiếng cười thu sẵn, ít sự kiện lớn, chỉ có một gia đình ở Manchester ngồi nói chuyện, uống trà, xem tivi và sai người khác ra mở cửa. Sự bình thường vốn thường bị xem là thiếu chất liệu lại trở thành trung tâm của chương trình. [1]

Điều này thay đổi vị trí của đời sống lao động trên màn ảnh. Gia đình Royle không cần chứng minh họ đang cố thoát nghèo, cũng không bị biến thành cảnh tượng khốn khó để người ngoài thương hại. Họ có thói quen, sự khó chịu, niềm vui và kiểu hài riêng. Khi những người như Aherne viết từ trải nghiệm gần gũi với cộng đồng phía bắc nước Anh, nhân vật không còn chỉ là đối tượng bị quan sát. [1]

Câu hỏi về quyền kể càng rõ khi xét đến các nhân vật da đen thuộc tầng lớp lao động. Một số chương trình ban đầu dùng người viết da trắng hoặc dựa trên khuôn mẫu có sẵn nên không tạo được cảm giác gần gũi với khán giả da đen Anh. Về sau, những chương trình do người viết da đen thực hiện đã đưa trải nghiệm ấy vào trung tâm, dù cơ hội tồn tại lâu dài vẫn hạn chế. [1]

Không phải đời sống nào cũng đơn sắc

Chewing Gum và Alma’s Not Normal tiếp tục phá vỡ hình ảnh khu nhà ở xã hội chỉ gắn với u ám. Tracey Gordon là một phụ nữ da đen thuộc tầng lớp lao động, vừa tò mò về tình dục vừa muốn tự khám phá bản thân. Alma sống giữa công việc tình dục, gia đình bất ổn và dấu vết của hệ thống chăm sóc trẻ em. Cả hai đều phải đối mặt với bấp bênh, nhưng chương trình không biến họ thành những con số của thiếu thốn. [1]

Màu sắc, năng lượng và cách nhân vật nói trực tiếp với khán giả giúp họ giữ quyền giải thích chính mình. Tracey có thể phá bức tường thứ tư để bộc lộ suy nghĩ; Alma kể đời mình bằng giọng thẳng thắn và vui nhộn. Hình thức này quan trọng vì người xem không chỉ nhìn thấy một hoàn cảnh khó khăn, mà còn nghe được chủ thể bên trong hoàn cảnh đó. [1]

Nhìn lại hành trình từ bãi phế liệu của Harold đến căn hộ của gia đình Royle và khu nhà của Tracey, có thể thấy sitcom Anh không luôn kể về việc thoát khỏi giai cấp. Nó thường hỏi một điều khó hơn: ai được phép mơ, ai bị cười nhạo khi mơ, và ai có quyền quyết định tiếng cười ấy thuộc về mình. Nhân vật có thể vẫn mắc kẹt, nhưng cách họ được nhìn và được lên tiếng đã thay đổi. [1]