Vụ arsenic năm 1828: Khi phép thử hóa học bị định kiến dẫn đường

Cuối mùa đông năm 1828, William Logan ở Northumberland, Pennsylvania, qua đời sau sốt, đau đầu, ho và mê sảng. Các bác sĩ khám thi thể ban đầu cho rằng ông chết vì bệnh tự nhiên. Nhưng sau khi Logan được khai quật, một hội đồng bốn bác sĩ chỉ mất hai ngày để báo cáo rằng dạ dày và chất chứa bên trong có arsenic. Vợ ông lập tức bị bắt vì tình nghi đầu độc. Vậy điều gì khiến một cái chết ban đầu được xem là bệnh lý lại biến thành vụ án mạng? [1]

Theo bài viết của Science History Institute, câu trả lời không chỉ nằm ở phản ứng hóa học. Bà Logan sau đó được đại bồi thẩm đoàn minh oan với 23 phiếu thuận trên 1 phiếu chống. Vụ việc cho thấy một kết quả có vẻ khách quan vẫn có thể bị dẫn hướng bởi nghi ngờ đạo đức, quy trình thiếu kiểm soát và sự tự tin vượt quá khả năng của phép thử. [1]

Cái chết ban đầu được giải thích thế nào?

Mười ngày trước khi chết, Logan ra ngoài trong thời tiết rất lạnh rồi trở về nhà trong tình trạng say rượu. Sau đó ông bị sốt, đau đầu, đau cổ và đau các chi, tiếp đến là ho. Bác sĩ gia đình Samuel Jackson điều trị bằng cách trích máu, sưởi ấm nhà và cho dùng liều nhỏ tartar emetic, một dược chất khi ấy thường được dùng để long đờm. Một tĩnh mạch ở cánh tay Logan bị viêm; ông tiếp tục mê sảng, ngất rồi tử vong. [1]

Sau cái chết, Jackson cùng bác sĩ M. Aristide Rodrigue kiểm tra thi thể. Trong lúc Jackson ở bên người góa phụ, Rodrigue mổ lấy phần tĩnh mạch bị tổn thương. Jackson cho rằng tình trạng viêm nghiêm trọng này có thể giải thích cái chết theo hướng bệnh lý tự nhiên. Đó là đánh giá dựa trên bệnh sử, triệu chứng và khám nghiệm, trước khi có một xét nghiệm độc chất được xem là quyết định. [1]

Vì sao nghi ngờ đầu độc xuất hiện?

Nghi ngờ chỉ nổi lên sau tang lễ, khi người dân biết bà Logan từng mua arsenic tại một hiệu thuốc. Bà nói chất này dùng để diệt chuột nhằm bảo vệ bơ; Logan cũng từng nói về việc diệt chuột. Tuy nhiên, lời đồn nhanh chóng chuyển sang phẩm hạnh của người vợ và mối quan hệ của bà với một người đàn ông sống gần đó. Việc sở hữu một chất độc bị ghép vào câu chuyện về động cơ giết người. [1]

Cùng một chi tiết có thể được đọc theo hai hướng. Mua arsenic phù hợp với lời giải thích về việc diệt chuột, nhưng cũng dễ bị xem là dấu hiệu chuẩn bị phạm tội. Khi giả thuyết đầu độc đã chiếm ưu thế, các dữ kiện tiếp theo có nguy cơ bị xếp đặt quanh giả thuyết ấy. Theo phân tích của Jackson, sự náo động của cộng đồng đã ảnh hưởng đến cuộc điều tra khoa học ban đầu. [1]

Sự vắng mặt của bác sĩ điều trị làm mất gì?

Thi thể Logan được khai quật và giao cho một hội đồng bốn bác sĩ. Jackson, dù là người điều trị, hiểu rõ diễn biến bệnh và từng tham gia lần khám đầu, lại không có mặt trong hội đồng. Sự vắng mặt này làm mất một nguồn thông tin quan trọng: ông biết Logan đã dùng tartar emetic, biết tĩnh mạch bị viêm và có thể đối chiếu các phát hiện sau khai quật với biểu hiện trước khi chết. [1]

Jackson cũng không hoàn toàn trung lập, vì ông đã đưa ra chẩn đoán ban đầu. Dù vậy, một người có thể thiên lệch vẫn có dữ liệu cần được kiểm tra. Quy trình đáng tin phải đặt các cách giải thích cạnh nhau, chỉ ra điểm mâu thuẫn và xem điều gì có thể khiến mỗi kết luận sai. Khi một giả thuyết bị loại khỏi quá trình quá sớm, kết quả dễ phản ánh thành phần hội đồng hơn là toàn bộ chứng cứ. [1]

Bốn phép thử tạo ra sự chắc chắn giả ra sao?

Hội đồng thực hiện bốn phép thử hóa học. Dung dịch chuyển sang xanh lục nhạt, vàng nhạt hoặc vàng; một phép thử khác tạo vệt trắng bạc trên đồng. Các bác sĩ xem chuỗi biến đổi ấy là dấu hiệu arsenic. Jackson phản bác rằng so màu bằng mắt rất khó, một số chất trong dạ dày có thể cho phản ứng tương tự, còn các phép thử đồng và bạc được áp dụng theo những cách có nhược điểm. Ông cũng cho rằng tartar emetic đã dùng cho Logan có thể gây nhiễu một phép thử. [1]

Nhiều phép thử không đồng nghĩa với nhiều bằng chứng độc lập nếu chúng cùng dựa vào dấu hiệu thiếu đặc hiệu và cùng dùng một mẫu có nguy cơ gây nhiễu. Ví dụ, bốn người cùng nhìn một vật dưới ánh sáng vàng có thể mô tả màu gần giống nhau; sự nhất trí ấy chưa chứng minh ánh sáng không làm lệch nhận xét. Trong vụ Logan, vấn đề nằm ở cách kết quả được diễn giải chứ không chỉ ở số lần phản ứng được lặp lại. [1]

Jackson còn chỉ ra rằng mô tả tình trạng dạ dày giữa các bác sĩ không thống nhất. Theo ông, chỉ nhìn hình dạng dạ dày không đủ để xác định đầu độc, nhất là khi Logan không có một số biểu hiện tiêu hóa mà ông chờ đợi trong trường hợp arsenic. Mẫu dạ dày về sau bị hủy mà không có bản vẽ lưu lại; hội đồng cũng không dùng kính hiển vi dù có thiết bị trong tầm tay. Những quan sát gây tranh cãi vì thế không còn vật chứng để người khác kiểm tra lại. [1]

Sai lầm nằm ở phép thử hay ở cách diễn giải?

Hội đồng dựa chủ yếu vào cuốn Medical Jurisprudence, xuất bản năm 1823 bởi John Ayrton Paris và John Samuel Martin Fonblanque. Theo Jackson, cách trình bày trong sách khiến các bác sĩ tin rằng một số phép thử bằng đồng và bạc gần như không thể sai. Niềm tin ấy làm lu mờ những câu hỏi quan trọng: phản ứng có đặc hiệu cho arsenic không, thuốc điều trị có gây nhiễu không, và kết quả có thể được kiểm tra bằng phương pháp khác không? [1]

Sau khi xem biên bản, Jackson công bố bản phê bình vào năm 1829, nêu những mâu thuẫn trong khám nghiệm và hạn chế của các phản ứng hóa học. Lập luận của ông góp phần dẫn tới việc bà Logan được đại bồi thẩm đoàn minh oan. Vụ việc không chứng minh mọi kết quả pháp y đều sai; nó cho thấy giá trị của kết quả phụ thuộc vào cách lấy mẫu, chất lượng phép thử, việc giữ vật chứng và khả năng để những cách giải thích đối lập được xem xét nghiêm túc. [1]

Điều đáng nhớ là bằng chứng khoa học không tự đứng trước tòa. Con người lựa chọn mẫu, chọn phép thử, quyết định dấu hiệu nào quan trọng và diễn đạt mức độ chắc chắn cho người xét xử. Trong vụ Logan, phản ứng màu đã được tiếp nhận như một phán quyết, trong khi các điểm yếu của quy trình, thuốc điều trị và vật chứng bị hủy không được đặt ngang hàng. Khoa học chỉ giúp sửa định kiến khi chính quy trình khoa học cho phép nghi ngờ kết luận của mình. [1]