Wilson’s Creek: Thắng trận nhưng vì sao phe Liên minh miền Nam không giữ được Missouri?
Sáng 10/8/1861, quân Liên bang rút khỏi chiến trường Wilson’s Creek, còn tướng Nathaniel Lyon tử trận. Dù vậy, phe Liên minh miền Nam không giành được Missouri. Kết quả tưởng như nghịch lý này bắt nguồn từ sự khác biệt giữa thắng một trận đánh và kiểm soát một vùng đất: bên thắng cần truy kích đối phương, giữ lực lượng tại chỗ, bảo đảm tiếp tế và chống được những cuộc phản công sau đó. Tại Wilson’s Creek, chiến thắng chiến thuật đã không tạo ra đủ điều kiện để hoàn thành chuỗi nhiệm vụ ấy. [1]
Vì sao Missouri trở thành điểm tranh chấp?
Missouri là một bang duy trì chế độ nô lệ nhưng không ly khai khi Nội chiến Mỹ bắt đầu. Bang tuyên bố trung lập, trong khi Thống đốc Claiborne Fox Jackson có cảm tình với phe Liên minh miền Nam. Vị thế này khiến Missouri không đứng hẳn về bên nào trên danh nghĩa, song lại trở thành nơi cả hai phía đều muốn kiểm soát. Với một bang biên giới, quyền lực không chỉ nằm trong tuyên bố của chính quyền: nó còn phụ thuộc vào bên nào giữ được kho vũ khí, thành phố, tuyến giao thông và lực lượng vũ trang hoạt động thường xuyên. [1]
Xung đột leo thang sau vụ Camp Jackson tại St. Louis vào tháng 5/1861. Nathaniel Lyon bao vây và buộc lực lượng dân quân đầu hàng vì cho rằng họ định chiếm kho vũ khí của Liên bang. Khi tù binh bị áp giải qua thành phố, bạo lực nổ ra và nhiều thường dân thương vong. Sterling Price, trước đó ủng hộ trung lập, sau sự kiện này đứng về phía Jackson và chỉ huy Missouri State Guard. Từ đây, cuộc tranh chấp không còn là bất đồng về lập trường: hai bộ máy quân sự cùng tìm cách biến yêu sách chính trị thành quyền kiểm soát thực tế. [1]
Vì sao Lyon chấp nhận tấn công trước?
Đầu tháng 8, lực lượng của Price hợp với quân dưới quyền Benjamin McCulloch và N. Bart Pearce, tạo thành một đội quân hơn 12.000 người gần Springfield. Lyon chỉ có khoảng 5.400 quân, không được đáp ứng yêu cầu tăng viện, trong khi thời hạn phục vụ của một số binh sĩ tình nguyện sắp hết. Nếu tiếp tục chờ, ông có nguy cơ phải đối mặt với đối phương đông hơn bằng một lực lượng ngày càng giảm. Vì thế, tấn công trước là cách Lyon cố giành lợi thế thời điểm, dù không xóa được bất lợi về quân số. [1]
Kế hoạch do Franz Sigel đề xuất chia quân Liên bang thành hai cánh. Lyon tiến từ phía bắc với lực lượng chính, còn Sigel vòng sang hướng khác để đánh vào sườn đối phương. Cách bố trí này nhằm buộc một đội quân đông hơn phải phân tán chú ý và phản ứng trên hai hướng. Cuộc tập kích ban đầu đạt yếu tố bất ngờ vì quân của McCulloch, Price và Pearce đã rút các chốt cảnh giới sau khi hoãn cuộc tiến quân do mưa. Tuy nhiên, kế hoạch hai cánh chỉ phát huy tác dụng khi cả hai bộ phận còn đủ sức chiến đấu và hỗ trợ lẫn nhau. [1]
Đòn đánh hai hướng đã hỏng như thế nào?
Cánh quân của Sigel lúc đầu đẩy lùi một số đơn vị đối phương gần trang trại Sharp. Bước ngoặt xuất hiện từ tình trạng quân phục chưa được tiêu chuẩn hóa trong giai đoạn đầu cuộc chiến. Trung đoàn Louisiana số 3 thuộc phe Liên minh miền Nam mặc màu xám giống một đơn vị Iowa của Liên bang. Sigel nhầm lực lượng đang tới là quân bạn nên yêu cầu binh sĩ chưa nổ súng. Khi nhận ra sai lầm, đội hình của ông đã ở thế bất lợi; cuộc tiến công của đối phương khiến cánh quân này tan vỡ và rút chạy. [1]
Sự sụp đổ của cánh Sigel làm thay đổi toàn bộ thế trận. Lực lượng của Lyon trên Oak Hill phải chịu sức ép mà không còn mũi đánh vu hồi để chia bớt đối phương. Lyon không biết Sigel ở đâu, rồi tử trận khi trực tiếp dẫn một cuộc phản kích. Samuel D. Sturgis tiếp quản quyền chỉ huy, nhưng đạn dược dần cạn và vẫn không nhận được tin từ cánh quân còn lại. Khoảng 11 giờ 30, ông ra lệnh rút về Springfield. Phe Liên minh miền Nam giữ được chiến trường, vì vậy giành chiến thắng về mặt chiến thuật. [1]
Vì sao chiến thắng không trở thành thắng lợi quyết định?
Quân của McCulloch, Price và Pearce không truy kích vì đã kiệt sức, đồng thời không biết lực lượng rút lui có thể tập hợp lại hay nhận thêm quân trên đường về Springfield hay không. Các chỉ huy chuyển sang lo việc chôn cất người chết. Quyết định này hạn chế thêm rủi ro sau một trận đánh hao tổn, nhưng cũng để quân Liên bang rút đi trong trật tự tương đối. Đối phương bị đẩy khỏi chiến trường nhưng không bị tiêu diệt, còn cơ cấu chỉ huy và phần lớn lực lượng vẫn có thể tiếp tục tham gia những chiến dịch khác. [1]
Điểm then chốt nằm ở những việc chưa thể thực hiện sau trận đánh. Muốn kiểm soát Missouri, bên thắng phải theo sát quân rút lui, chiếm và giữ các địa điểm quan trọng, duy trì quân số, rồi ngăn Liên bang quay lại. Wilson’s Creek chỉ hoàn thành bước đầu tiên: buộc đối phương rời trận địa. Khi cuộc truy kích không diễn ra, khoảng cách giữa thắng lợi tại chỗ và mục tiêu trên toàn bang vẫn còn nguyên. Đây cũng là lý do trận đánh thường được so sánh với Bull Run đầu tiên, nơi bên chiến thắng không biến cuộc rút lui của đối phương thành thất bại hoàn toàn. [1]
Ai kiểm soát Missouri sau cùng?
Sau Wilson’s Creek, Price tiến lên phía bắc, thu hút thêm người và giành chiến thắng tại Lexington vào tháng 9/1861. Trong ngắn hạn, phe thân Liên minh miền Nam có thêm thanh thế, còn quân Liên bang phải rút khỏi Springfield về Rolla. Tuy nhiên, McCulloch và Pearce trở lại Arkansas, khiến lực lượng chiến thắng không tiếp tục tập trung tại Missouri. Thành công nối tiếp của Price vì thế chưa đủ tạo ra một hệ thống kiểm soát bền vững trên toàn bang. Uy tín sau chiến thắng có thể giúp tuyển quân, nhưng không tự thay thế được lực lượng thường trực và khả năng giữ lãnh thổ. [1]
Cuối năm 1861 và đầu năm 1862, Price cùng McCulloch bị quân Liên bang đẩy khỏi Missouri. Nỗ lực tiến trở lại từ Arkansas sau đó thất bại tại Pea Ridge vào tháng 3/1862, nơi McCulloch tử trận. Liên bang giữ Missouri trong phần còn lại của cuộc chiến, dù hoạt động du kích thân miền Nam vẫn tiếp diễn. Wilson’s Creek vì vậy cho thấy một trận thắng chỉ có ý nghĩa chiến lược lâu dài khi bên thắng đủ sức khai thác kết quả. Phe Liên minh miền Nam chiếm được chiến trường trong một ngày; Liên bang mới là phía duy trì được quyền kiểm soát bang qua những chiến dịch tiếp theo. [1]